Cả nước có 4 nghĩa trang liệt sĩ quốc gia (là nghĩa trang liệt sĩ Điện Biên Phủ, nghĩa trang Hàng Dương, nghĩa trang Trường Sơn và nghĩa trang Đường 9), thì hai trong số đó nằm trên đất Quảng Trị, đó là nghĩa trang Trường Sơn và nghĩa trang Đường 9, mỗi nghĩa trang có hơn 1 vạn mộ liệt sĩ…
Nhân chuyến công tác tại Quảng Trị mới đây, đoàn công tác Báo Quảng Ninh đã có dịp viếng thăm Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9 (còn gọi là Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9 - Nam Lào). Nghĩa trang nằm bên cạnh Quốc lộ 9, trên một vùng đồi, cách trung tâm thị xã tỉnh lỵ Đông Hà của Quảng Trị gần 6km. Trước khi vào viếng thăm nghĩa trang, đoàn chúng tôi ngược đường 9 lên cửa khẩu Lao Bảo. Quãng đường dài khoảng hơn 70km đi qua một loạt các địa danh lịch sử của huyện Hướng Hoá mà hơn 40 năm trước từng là chiến trường khốc liệt trong cuộc đọ súng của bộ đội ta với quân Mỹ - ngụy như Đầu Mầu, Làng Vây, Khe Sanh… Từng bảng chỉ dẫn đường vào di tích như nhắc nhở du khách nhớ về một thời đạn bom ngày nào…
15 giờ. Nắng chói chang, rát mặt. Nghĩa trang Đường 9 với hàng hàng lớp lớp những ngôi mộ trắng trông giống như đội hình bộ đội đang duyệt binh như càng nổi bật hơn giữa nền xanh thẳm của rừng thông bạt ngàn phía sau. Đây là nơi yên nghỉ của hơn 1 vạn liệt sĩ với đủ ba thứ quân: bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích và thanh niên xung phong hy sinh trên mặt trận Đường 9 và đất bạn Lào trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ. Có lẽ vì thế mà cụm Tượng đài Chiến thắng ở trung tâm nghĩa trang đã thể hiện hình tượng cả bộ đội và nữ TNXP. Phía trước tượng đài là bức tường ốp đá, trên có dòng chữ nổi lớn bằng đồng “Tổ quốc đời đời nhớ ơn các liệt sĩ”.
Một người đàn ông trạc 50 tuổi (tôi chưa kịp hỏi tên) - có lẽ là quản trang - đã hướng dẫn đoàn thắp hương bên dưới tượng đài. Ông cho biết, các liệt sĩ an nghỉ tại đây chủ yếu là bộ đội của các sư đoàn 308, 304, 320... quê quán ở 14 tỉnh, thành phố miền Bắc.
Sau khi thắp hương tại đài tưởng niệm, theo hướng dẫn của người quản trang, chúng tôi đến thắp hương tại khu mộ của các liệt sĩ quê Quảng Ninh, thuộc lô đầu tiên, bên trái tượng đài. Dưới nắng vàng, từng hàng mộ trắng đều tăm tắp, trong không gian thinh lặng. Thoảng trong gió mùi hương và mùi hoa đại ngan ngát...
Chầm chậm đi qua các hàng mộ, tôi không khỏi ngậm ngùi xúc động. Trên bia mộ các liệt sĩ của Quảng Ninh cho thấy hầu hết là bộ đội của Sư đoàn 308. Những cái tên, với quê quán là những địa danh quen thuộc ở Quảng Ninh trên các bia mộ khiến tôi thấy lòng mình rưng rưng… Như liệt sĩ Mai Minh Cương, quê ở phố Nhà Thờ, Hòn Gai, sinh năm 1954, hy sinh ngày 2-7-1972; liệt sĩ Trần Văn Lợi, quê ở thị trấn Quảng Yên sinh năm 1954, hy sinh ngày 20-1-1972; liệt sĩ Bùi Văn Viên, quê ở xã Phạm Hồng Thái, Đông Triều sinh năm 1952, hy sinh ngày 3-3-1971 v.v.. Có liệt sĩ ghi rõ quê quán, đơn vị, ngày tháng hy sinh, nhưng lại không rõ năm sinh; như liệt sĩ Nguyễn Thiện Nha quê ở Dân Tiến, Móng Cái hy sinh ngày 23-4-1972, liệt sĩ Trần Đình Kiếm, quê ở xã Tràng An, Đông Triều hy sinh ngày 9-2-1972. Lại có những bia mộ liệt sĩ quê quán chưa thật rõ ràng, sai tên xã hoặc tên huyện, như liệt sĩ Ngô Quang Lưu bia mộ đề quê Nam Đàn, Yên Hưng, Quảng Ninh (phải chăng là Nam Hoà?), liệt sĩ Vi Tiến Thanh, bia mộ đề quê ở Đông Tâm, Bình Lưu, Quảng Ninh (phải chăng là Đồng Tâm, Bình Liêu?), liệt sĩ Phạm Quang Huy, quê quán Cái Chiêu, Hà Cối, Quảng Ninh (phải chăng là Cái Chiên?)…
Những nhầm lẫn quê quán, tên tuổi như trên có lẽ bởi chiến tranh quá khốc liệt. Những người lính dũng cảm xung trận chỉ có trái tim cháy bỏng tình yêu Tổ quốc, khi ngã xuống nhiều người không một dòng địa chỉ. Hơn nữa quá trình quy tập, cất bốc khó mà tránh khỏi thất lạc địa chỉ. Người quản trang nói rằng ngay tại nghĩa trang này, có tới gần 1 ngàn mộ liệt sĩ đến nay vẫn chưa xác định được danh tính...
Lần đầu viếng Nghĩa trang liệt sĩ Đường 9, đi miên man giữa những hàng mộ liệt sĩ, một lần nữa nhắc nhở chúng tôi rằng Tổ quốc Việt Nam có được như ngày hôm nay chính là nhờ có biết bao anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống. Trong đó có máu xương của những người con ưu tú của Vùng than...
Trần Minh
