Một sớm đầu tháng 5.1976, mươi anh em giảng viên trong tổ Văn học Việt Nam hiện đại trường ĐH Sư phạm Hà Nội chúng tôi có buổi tọa đàm với ông Vũ Kỳ - người thư ký riêng thân cận, gắn bó với Bác trong hai mươi năm, từ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp.
Thấy chúng tôi có vẻ thắc mắc về cái vỏ lọ thủy tinh nhỏ vốn đựng bột penicillin, có cắm một nửa điếu thuốc lá để trên bàn làm việc của Hồ Chủ tịch, bên cạnh cuốn chuyên khảo Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông để mở (chắc là Người đang đọc dở), ông Vũ Kỳ cười và giải thích: Hồ Chủ tịch nghiện thuốc lá, đến tuổi 70, bác sĩ khuyên Người nên hút ít đi. Hồ Chủ tịch nghe theo. Trước kia Người hút mỗi ngày hàng chục điếu, nay hạn chế chỉ bốn năm lần, mỗi lần nửa điếu là dụi tắt. Được một, hai ngày Bác bảo tôi kiếm cho bác một cái lọ penicillin nhỏ, loại 1 cc. Chưa biết ý định của lãnh tụ, nhưng ông Vũ Kỳ làm ngay việc Bác giao. Lúc ấy Hồ Chủ tịch vui vẻ lấy trong hộp ra một điếu thuốc, bật quẹt hút rất khoan khoái. Hút khoảng nửa điếu, thay vì dụi tắt và vứt đi, Người cắm đầu đang đỏ lửa của nửa điếu thuốc còn lại vào miệng lọ penicillin. Thuốc tắt. Hồ Chủ tịch bảo ông Vũ Kỳ: "Chiều sẽ hút tiếp, cho đỡ phí, chú ạ!".
Thấy chúng tôi đang thẫn thờ suy nghĩ, ông Vũ Kỳ lại đưa tay về phía đầu giường - cái giường rộng khoảng 1m20, không drap, không nệm, chỉ trải một chiếc chiếu cói đậu - cầm lên cái quạt giấy. Chúng tôi lại thắc mắc, vì ở góc phòng khá xa giường có một cái quạt máy. Đã có quạt máy, còn cần quạt giấy làm gì? Ông Vũ Kỳ kể, năm 1964, Chủ tịch Mao Trạch Đông gửi tặng Bác Hồ một sản phẩm mới của ngành công nghiệp nhẹ ở Thượng Hải: chiếc quạt bàn nhãn hiệu Đông Phong. Bác bảo Vũ Kỳ gọi mấy anh cảnh vệ lên, rồi cho mở quạt. Mấy bác cháu vừa xem vừa bình phẩm, nhận xét về hình dáng, tính năng. Được dăm phút, Người bảo tắt đi, để quạt vào góc phòng rồi nói: "Trên gác này thoáng mát, khi cần dùng quạt giấy cũng đủ. Dùng quạt máy làm gì cho phí điện". Từ đó đến lúc qua đời, Người không dùng đến nó và chỉ lưu giữ trân trọng như một món quà kỷ niệm. Ông Vũ Kỳ xòe quạt ra. Một cái quạt quá độc đáo: trên mặt chiếc quạt cũ kỹ có dán khá nhiều miếng băng keo. Ông Kỳ giải thích, ông đã mua chiếc quạt này từ đầu mùa hè 1955 - hè đầu tiên Hồ Chủ tịch về thủ đô. Dù giữ gìn cẩn thận thì sau 4 - 5 năm quạt vẫn bị sờn rách. Ông định mua chiếc khác, Bác Hồ gạt đi: "Mua làm gì cho tốn tiền. Chú xin chú y sĩ cho Bác một mẩu băng keo". Người lấy băng keo dán vào chỗ quạt rách và tiếp tục dùng một cách bình thường. Và cứ như thế, chiếc quạt giấy kia thủy chung bên vị lãnh tụ của chúng ta suốt 15 mùa hè oi nồng ở miền Bắc. Trên mặt quạt, tôi không kịp đếm, nhưng chắc phải có vài mươi mẩu băng keo.
Ông Vũ Kỳ còn kể, ông "nhân nhượng" Bác Hồ rất nhiều trong việc hạn chế mua sắm các đồ dùng, nhưng đến cái vỏ áo bông rách kia thì ông không chịu được nữa, nên đã hậm hực phản ứng: "Bác là lãnh tụ tối cao của Đảng, của đất nước, mặc áo bông vá sao tiện?". Hồ Chủ tịch cười, ôn tồn giải thích: "Lãnh tụ tối cao mà mặc áo bông vá càng có phúc cho dân, cho nước chứ sao! Chú không nên băn khoăn".
Bình sinh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đều ân cần nhắc nhở đến những điều cơ bản của đạo đức: Cần - Kiệm - Liêm - Chính. Người không những nhắc nhở, giáo dục đồng bào đồng chí mà luôn quán triệt những yêu cầu đó trong hành động, ứng xử, nếp sống đời thường của chính mình; luôn giữ cho mình "đời tư trong sáng, tính coi khinh sự xa hoa, tinh thần yêu lao động, nếp sống giản dị, tóm lại là đạo đức vĩ đại và cao đẹp của người thầy" như Người đã suy nghĩ và viết về V.I.Lenin (xem Mãi mãi đi theo con đường của Lênin - NXB Sự thật, 1970, trang 14).
Một nhà văn, nhà thơ lớn của Cuba - Phêlích Pita Rôđrighết - sau khi đi thăm ngôi nhà sàn lịch sử của Hồ Chủ tịch hồi đầu tháng 5.1975 đã suy tư rất chí lý: "Đó là sự khắc khổ ư? Không, từ này không phải, không định nghĩa đúng điều ta muốn nói. Bởi sự khắc khổ có thể là một cái gì cường điệu. Đó là sự giản dị, khiêm nhường, khiêm tốn ư? Những từ này cũng không thể hiện được đúng những điều chúng ta cảm thấy. Có thể nói đó là tinh thần chí công vô tư. Người chỉ sử dụng cho mình những gì tối cần thiết chứ không phải bất cứ cái gì cần thiết".
“Chí công vô tư. Đó là tinh thần phục vụ quên mình vì tất cả mọi người. Đó là việc lãng quên đi tất cả mọi điều có thể làm trở ngại cho tinh thần phục vụ vô điều kiện của Người" (Ngôi nhà của Chủ tịch Hồ Chí Minh - Báo Văn nghệ, Hà Nội, 10.5.1975).
Trong cao trào phòng chống lãng phí và tham nhũng hiện nay của nước ta, nhắc lại mấy mẩu chuyện trên, kể cũng không thừa.
