Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Phật hoàng Trần Nhân Tông về Yên Tử tu hành, nhưng dấu ấn của Người vẫn hiện hữu trong từng mái chùa, ngọn tháp, con đường hành hương giữa đại ngàn. Từ vùng núi thiêng này, Thiền phái Trúc Lâm ra đời, trở thành một dòng thiền mang đậm bản sắc Việt. Năm 2025, giá trị của Yên Tử tiếp tục được khẳng định khi Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới.

Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, Trần Nhân Tông là một nhân vật đặc biệt. Ông không chỉ là vị vua gắn với những chiến công hiển hách của nhà Trần trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, mà còn là một vị vua đã lựa chọn rời bỏ ngai vàng để tìm con đường tu hành và phụng sự đời bằng một cách khác.

Năm 1285 và 1288, dưới sự lãnh đạo của triều Trần, quân dân Đại Việt lần lượt đánh bại các cuộc xâm lược của quân Nguyên - Mông. Sau khi đất nước trở lại thái bình, Trần Nhân Tông từng bước trao lại việc triều chính cho con trai là Trần Anh Tông. Đến năm 1299, Người chính thức lên Yên Tử tu hành.

Từ đây, cuộc đời Trần Nhân Tông bước sang một chương mới. Giữa núi rừng Yên Tử, vị vua từng ở nơi cung vàng điện ngọc trở thành một thiền sư, dành tâm sức cho việc tu hành, hoằng pháp và xây dựng một dòng thiền mang dấu ấn riêng của người Việt.

Thiền phái Trúc Lâm được hình thành từ thế kỷ XIII dưới triều Trần, đặc biệt gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông. Đây là một truyền thống Thiền độc đáo của Việt Nam, kết hợp những yếu tố của Phật giáo Đại thừa với các giá trị Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa.

Bởi vậy, Yên Tử không chỉ được biết đến như nơi Trần Nhân Tông tu hành. Nơi đây còn được xem là cái nôi của Thiền phái Trúc Lâm - một dòng thiền đã góp phần tạo dựng đời sống tinh thần, văn hóa của Đại Việt và tiếp tục có sức sống trong đời sống đương đại.

Đi lên Yên Tử hôm nay là hành trình đi qua một hệ thống di tích được hình thành, bổ sung và tu bổ qua nhiều thế kỷ. Chùa, am, tháp cùng những dấu tích khảo cổ nằm xen giữa núi rừng tạo nên một không gian văn hóa đặc biệt, nơi lịch sử và thiên nhiên hòa quyện.

Từ chân núi, tuyến hành hương đi qua nhiều địa điểm như chùa Lân, chùa Giải Oan, khu tháp Tổ, chùa Hoa Yên, chùa Một Mái, chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiêu và cuối cùng là chùa Đồng trên đỉnh Yên Tử. Cùng với đó là hệ thống các am, tháp và dấu tích kiến trúc gắn với nhiều thế hệ thiền sư.

Trong hệ thống ấy, khu vườn tháp Huệ Quang là một trong những điểm nhấn quan trọng. Nằm phía trước chùa Hoa Yên, đây là khu vườn tháp trung tâm của Yên Tử. Tháp Huệ Quang - còn gọi là tháp Tổ - được xây dựng sau khi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn năm 1308 và là nơi an trí xá lợi của Người.

Những ngọn tháp đá, những bậc đá phủ rêu, những mái chùa nép mình giữa cây xanh khiến Yên Tử mang dáng vẻ vừa cổ kính, vừa gần gũi. Mỗi địa danh nơi đây dường như đều lưu giữ một phần ký ức về quá trình hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm.

Chùa Hoa Yên - ngôi chùa được xem là trung tâm của hệ thống chùa Yên Tử - nằm ở độ cao trên núi, giữa không gian rừng cây xanh thẳm. Cao hơn nữa là chùa Đồng, công trình nằm trên đỉnh Yên Tử, trở thành một biểu tượng quen thuộc của vùng non thiêng.

Nhưng giá trị của Yên Tử không chỉ nằm trong những công trình kiến trúc còn hiện hữu. Đằng sau mỗi mái chùa, ngọn tháp là một lớp trầm tích lịch sử, phản ánh hành trình của Phật giáo Trúc Lâm qua nhiều thế hệ.

Một trong những nét đặc biệt của Yên Tử là sự hòa quyện giữa di sản văn hóa và cảnh quan tự nhiên.

Không gian Yên Tử được bao phủ bởi rừng núi, những tuyến đường hành hương uốn mình theo địa hình tự nhiên. Những cây tùng cổ thụ đứng dọc đường lên núi, cùng rừng trúc, khe suối và thảm thực vật tạo nên một cảnh quan vừa hùng vĩ vừa tĩnh tại.

Chính sự gắn kết giữa con người và thiên nhiên là một phần quan trọng làm nên giá trị của Yên Tử. UNESCO đánh giá quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là một cảnh quan văn hóa được hình thành qua nhiều thế kỷ tương tác giữa con người với tự nhiên; các tuyến hành hương, chùa, am, tháp và những địa điểm linh thiêng vẫn tiếp tục được sử dụng trong đời sống tín ngưỡng hiện nay.

Đi giữa rừng Yên Tử vì thế không đơn thuần là một hành trình du lịch. Với nhiều người, đó còn là hành trình tìm về một không gian văn hóa đã tồn tại qua hơn bảy thế kỷ; nơi mỗi bước chân trên những bậc đá dường như đều nối hiện tại với một phần lịch sử xa xưa.

Giá trị của Yên Tử không dừng lại ở phạm vi một khu di tích. Yên Tử cùng Vĩnh Nghiêm và Côn Sơn, Kiếp Bạc tạo thành một không gian di sản rộng lớn, phản ánh các giai đoạn hình thành, phát triển, phục hồi và tiếp nối của Thiền phái Trúc Lâm.

Tháng 7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới, UNESCO chính thức ghi danh Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh sách Di sản Thế giới theo hai tiêu chí III và VI.

Theo UNESCO, giá trị nổi bật của quần thể nằm ở truyền thống Thiền phái Trúc Lâm được hình thành từ thế kỷ XIII, với Yên Tử là nơi khởi nguồn; hệ thống chùa, am, tuyến hành hương, bia, mộc bản và các địa điểm linh thiêng phản ánh quá trình phát triển của dòng thiền này qua thời gian.

Đặc biệt, UNESCO nhìn nhận quần thể như một minh chứng cho sự giao hòa giữa nhà nước, tôn giáo và cộng đồng trong quá trình hình thành bản sắc và quốc gia Việt Nam; đồng thời ghi nhận những giá trị về tự tu dưỡng, lòng nhân ái, hòa bình, hòa hợp xã hội và sống hài hòa với thiên nhiên được truyền tải qua Thiền phái Trúc Lâm.

Danh hiệu Di sản Thế giới vì thế không chỉ là sự ghi nhận đối với những công trình vật thể. Quan trọng hơn, đó là sự ghi nhận đối với một truyền thống văn hóa và tinh thần đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Hơn 700 năm sau hành trình của Trần Nhân Tông, Yên Tử vẫn là điểm đến của hàng triệu bước chân hành hương, nơi những giá trị của Thiền Phái Trúc Lâm tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Nhưng cùng với danh hiệu Di sản Thế giới là trách nhiệm lớn hơn đối với công tác bảo tồn. UNESCO yêu cầu Việt Nam tiếp tục tăng cường nghiên cứu, bảo vệ tính xác thực và toàn vẹn của di sản, nâng cao sự tham gia của cộng đồng địa phương trong quản lý, đồng thời kiểm soát những tác động của phát triển hạ tầng và du lịch đối với cảnh quan di sản.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải tìm được sự cân bằng giữa bảo tồn và phát huy giá trị. Yên Tử cần được tiếp tục đón khách, tiếp tục là nơi hành hương, trải nghiệm và tìm hiểu văn hóa; nhưng những giá trị làm nên sức sống của vùng đất này - từ cảnh quan núi rừng, hệ thống di tích đến những thực hành văn hóa, tín ngưỡng - phải được gìn giữ bền vững.

Bởi Yên Tử không chỉ kể câu chuyện về một vị vua đã rời ngai vàng. Yên Tử kể câu chuyện về cách một dân tộc gìn giữ ký ức của mình qua thời gian; về một dòng thiền được sinh ra từ lòng đất Việt; về sự gặp gỡ giữa con người, lịch sử và thiên nhiên.

Và giữa đại ngàn hôm nay, dấu chân của Phật hoàng vẫn như còn đó - trong những bậc đá lên non, trong bóng tùng cổ, nơi những mái chùa trầm mặc và trong dòng người lặng lẽ tìm về miền đất thiêng.

Thực hiện: Lê Ngọc
Trình bày: Hùng Sơn