Giá trị của núi Cao Ba Lanh (xã Hoành Mô) không chỉ nằm ở vẻ đẹp của thiên nhiên, mà còn in dấu những năm tháng chiến đấu kiên cường của quân và dân ta trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979, giữ gìn từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.
Cao Ba Lanh là tên gọi quen thuộc của 3 ngọn núi nối liền nhau, gồm Cao Ba Lanh thượng, Cao Ba Lanh trung và Cao Ba Lanh hạ. Trong đó, đỉnh cao nhất đạt 1.113m so với mực nước biển. Trên đỉnh núi có nhiều khối đá với chóp nhọn, hình thù kỳ dị. Vì thế, khu vực này còn được người dân gọi bằng một cái tên giàu màu sắc huyền thoại: Bãi đá thần Cao Ba Lanh.
Ngày nay, Khu di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh núi Cao Ba Lanh có Đài tưởng niệm liệt sĩ hy sinh tại Cao Ba Lanh năm 1979. Từ Đài tưởng niệm liệt sĩ đi về phía Tây khoảng 2,7km là tới điểm cao 1.113m, nằm cách đường biên giới Việt - Trung khoảng 2,5km. Từ trên cao nhìn xuống, dãy Cao Ba Lanh như một bức tường thành xanh thẫm giữa vùng biên giới với những cánh rừng nguyên sinh xen lẫn rừng trồng bao phủ sườn núi. Dưới chân núi là bản làng và ruộng bậc thang của đồng bào Dao, Tày, Sán Chỉ.
Về địa chất, Cao Ba Lanh là một vùng địa hình có lịch sử hình thành lâu dài, là kết quả vận động kiến tạo và quá trình phong hóa, xâm thực tự nhiên. Đặc biệt, trên đỉnh Cao Ba Lanh là hệ thống những khối đá lớn với hình thù đa dạng, kỳ thú. Sự kết hợp giữa núi cao, bề mặt san bằng cổ, những khối đá, hồ nước tự nhiên, rừng núi và hệ thống khe suối đã tạo cho Cao Ba Lanh diện mạo của một “công viên địa chất” thu nhỏ.
Theo dân gian, những hòn đá trên đỉnh Cao Ba Lanh có khả năng phát ra âm thanh đặc biệt khi được gõ vào. Từ xa xưa, khi có giặc từ bên kia biên giới tràn sang, tiếng đá vang lên trở thành tín hiệu cảnh báo để người dân trong các bản, làng chủ động phòng tránh. Bởi vậy, những khối đá này được gọi là “đá thần”.
Nếu truyền thuyết làm nên phần hồn văn hóa của Cao Ba Lanh thì lịch sử chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc làm nên chiều sâu đặc biệt của di tích. Với độ cao 1.113m, Cao Ba Lanh là một trong những điểm cao quan trọng của vùng Đông Bắc, một vị trí chiến lược quan trọng trong thế trận bảo vệ biên giới. Trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979, Cao Ba Lanh là một trong những địa bàn diễn ra những trận chiến đấu ác liệt. Từ ngày 17/2 đến ngày 5/3/1979, quân và dân ta đã kiên cường chiến đấu, giữ vững các vị trí phòng thủ, đánh bại các đợt tiến công của đối phương, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ. Các trận địa liên hoàn, hệ thống hầm hào, công sự và tuyến giao thông phục vụ chiến đấu được xây dựng, tạo thành thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc. Đến ngày 5/3/1979, đối phương rút quân khỏi tuyến biên giới thuộc địa phận Quảng Ninh.
Những trận chiến ấy đã để lại nhiều chứng tích lịch sử trên núi Cao Ba Lanh, gồm hệ thống hầm hào, công sự, giếng nước phục vụ bộ đội, các điểm cao chiến đấu và đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ. Một trong những tấm gương tiêu biểu là Trung úy Đỗ Chu Bỉ, Đại đội phó Đại đội 6 Công an nhân dân vũ trang Quảng Ninh (nay là Bộ đội Biên phòng). Trong trận chiến đấu ngày 1/3/1979, Trung úy Đỗ Chu Bỉ trực tiếp chỉ huy lực lượng giữ chốt, bình tĩnh, mưu trí và dũng cảm tổ chức đánh trả nhiều đợt tấn công của đối phương. Dù bị thương, đồng chí vẫn bám trụ trận địa, động viên đồng đội chiến đấu và đã anh dũng hy sinh. Ngày 19/12/1979, Trung úy Đỗ Chu Bỉ được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân.
Ngoài những người đã hy sinh trên trận địa, Cao Ba Lanh còn ghi dấu sự đóng góp thầm lặng của quân và dân địa phương trong việc vận chuyển lương thực, đạn dược, tham gia mở đường, xây dựng công sự, chăm sóc thương binh và hỗ trợ bộ đội. Tổng cộng có 109 liệt sĩ thuộc Sư đoàn 325B hy sinh trong chiến đấu tại khu vực Cao Ba Lanh. Con số ấy cho thấy sự khốc liệt của chiến tranh, đồng thời nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình.
Cao Ba Lanh hôm nay không chỉ là nơi tưởng niệm những người đã hy sinh, mà còn là một địa chỉ giáo dục truyền thống giàu ý nghĩa. Những hầm hào, công sự, điểm cao và đài tưởng niệm không phải là những hiện vật im lặng, mà còn trở thành một “bài học lịch sử ngoài không gian lớp học”. Các trường học trên địa bàn đã tổ chức những hoạt động giáo dục trải nghiệm tại Cao Ba Lanh, dâng hương tại Đài tưởng niệm liệt sĩ hy sinh tại Cao Ba Lanh, tìm hiểu về cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979.
Khu di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh núi Cao Ba Lanh đã được UBND tỉnh xếp hạng là di tích cấp tỉnh vào ngày 2/6/2026. Ông Hoàng Kiên Trung, Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô, cho biết: "Đây là bước quan trọng nhằm tạo cơ sở pháp lý cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích. Với tổng diện tích khoanh vùng bảo vệ hơn 221ha, khu di tích bao gồm các không gian quan trọng, như: Đài tưởng niệm liệt sĩ, bãi đá thần, đền thờ Cao Ba Lanh và khu vực hầm, hào giao thông tại điểm cao 1.113. Chúng tôi định hướng bảo tồn phải giữ gìn đồng thời cả các yếu tố lịch sử, văn hóa và cảnh quan tự nhiên. Cùng với đó là việc đẩy mạnh số hóa dữ liệu di tích, ứng dụng công nghệ trong tuyên truyền, giới thiệu và xây dựng các sản phẩm trải nghiệm phù hợp. Sau giai đoạn đó sẽ lập quy hoạch chi tiết và dự án tu bổ, tôn tạo khu di tích, làm hồ sơ đề nghị công nhận là di tích quốc gia".
