Phong trào thanh niên còn gọi là phong trào hành động cách mạng vừa là một trong những chức năng cơ bản của Đoàn Thanh niên đồng thời vừa là phương thức hoạt động đặc thù của Đoàn nhằm thực hiện chức năng giáo dục XHCN cho thanh niên. Bởi lẽ, chính hoạt động thực tiễn của phong trào thanh niên là nơi rèn luyện, điều chỉnh, hình thành nhân cách của thế hệ thanh niên. Với ý nghĩa đó, phong trào thanh niên còn được xem như thước đo năng lực, tập hợp, tổ chức, giáo dục thanh niên của Đoàn, là địa bàn trọng yếu để Đoàn Thanh niên khẳng định vị thế của mình trọng hệ thống chính trị và đời sống xã hội.
Trong thực tiễn chính trị nước ta, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta thừa nhận vị trí, vai trò và đánh giá cống hiến của Đoàn Thanh niên chủ yếu thông qua phong trào thanh niên qua các thời kỳ lịch sử. Đó là các phong trào "Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh", "Năm xung phong", "Ba sẵn sàng" mà động lực chủ yếu của nó là dưới lá cờ vinh quang của Đoàn đã tập hợp, đoàn kết, giáo dục, khơi dậy mạnh mẽ trong lớp lớp thế hệ thanh niên Việt Nam, Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, trung kiên theo Đảng làm cách mạng đến cùng, hy sinh, gian khổ, phấn đấu cho lý tưởng "Không có gì quý hơn độc lập, tự do", "Độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội", nghe theo tiếng gọi của Đảng, của Đoàn, lý tưởng cách mạng ấy đã cổ vũ, thôi thúc, động viên hàng triệu thanh niên Việt Nam tình nguyện xả thân vì nước, không tiếc tuổi xuân, không tiếc máu xương, để rồi có những Ngã ba Đồng Lộc, đường Hồ Chí Minh thấm đượm máu đào của hàng vạn TNXP cùng hàng vạn gương đoàn viên thanh niên ưu tú đã hy sinh cho độc lập, tự do, ấm no, hạnh phúc của dân tộc, đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của dân tộc như một huyền thoại làm rạng ngời chủ nghĩa anh hùng cách mạng của tuổi trẻ Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh.
Bước vào thời kỳ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN, Đoàn Thanh niên đã phát động và triển khai phong trào "Thanh niên lập nghiệp" và "Tuổi trẻ giữ nước" được tất cả các đối tượng thanh niên hưởng ứng tham gia. Từ hai phong trào lớn đó, được hiện thực hoá thành các phong trào "Học tập và rèn luyện vì ngày mai lập nghiệp", phong trào "Thanh niên lập nghiệp trong thanh niên nông thôn", "phong trào CKT của thanh niên công nhân viên chức", "phong trào 3 mục tiêu dân số, sức khoẻ, môi trường"…
Các phong trào đó đều không chỉ hướng mạnh vào mục tiêu "Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh" mà còn chăm lo việc học, việc làm, thu nhập, vui chơi giải trí làmh mạnh, chăm lo đến sự tiến bộ và hạnh phúc của thanh niên, do vậy đã cổ vũ, lôi cuốn được đông đảo đoàn viên thanh niên tham gia hưởng ứng trong một thời gian khá dài từ năm 1993 đến năm 2002.
Từ năm 2000 "Năm thanh niên", nhất là từ năm 2002 đến nay, phong trào thanh niên tình nguyện mà đỉnh cao là những hoạt động tình nguyện trong "Tháng Thanh niên", chiến dịch thanh niên, học sinh sinh viên tình nguyện hè hàng năm đã ngày càng phát triển sâu rộng có sức hút đặc biệt đối với thanh niên và dư luận xã hội. ở Quảng Ninh, phong trào thanh niên tình nguyện 5 năm qua (2002- 2007) đã huy động 1,4 triệu ngày công, 8 tỷ đồng, giúp đỡ 3.633 hộ nghèo, xây dựng mới và sửa chữa 143 ngôi nhà cho người nghèo, gia đình chính sách; đỡ đầu 49 liên đội khó khăn, gần 8.000 trẻ em có hoàn cảnh khó khăn đặc biệt; 17 y, bác sỹ trẻ đã tình nguyện về vùng sâu, vùng xa công tác 2 năm; hơn 8.000 lượt nhân dân vùng sâu được TNTN khám bệnh, phát thuốc miễn phí; TNTN đóng góp 68% lượng máu cứu chữa người bệnh trong các bệnh viện lớn. Năm 2007, Chương trình thanh niên tình nguyện thực hiện 1 tỷ đồng giá trị vật chất giúp đỡ xã nghèo đã huy động cao nhất sự tham gia về nguồn lực của toàn Đoàn mang lại hiệu quả rõ rệt. Đội hình thanh niên tình nguyện tập trung có mặt, xuất hiện trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội được cộng đồng thừa nhận. Động lực chính của phong trào thanh niên tình nguyện chính là Đoàn Thanh niên đã khơi dậy, cổ vũ, phát huy được tính tích cực chính trị, xã hội, tinh thần xung phong tình nguyện, tính cộng đồng đậm chất nhân văn, nhân bản sẵn có trong mỗi con người ĐVTN. Và đến lượt mình, phong trào TNTN lại tạo ra một môi trường động để thanh niên rèn luyện, thử thách, là trường học thực tiễn mang lại những kiến thức, vốn sống vô cùng phong phú mà không có sách vở nào cho lại được.
Tuy nhiên, phong trào thanh niên tình nguyện dù ngày càng phát triển nhưng các cấp bộ Đoàn mới chỉ chú ý nhiều đến khía cạnh tổ chức, phát huy thanh niên mà chưa quan tâm thoả đáng khía cạnh chăm lo nhu cầu, lợi ích, bồi dưỡng thanh niên qua phong trào. Đơn cử, qua 5 mùa hè tình nguyện nhưng chưa có ĐVTN tình nguyện nào ở tỉnh ta được nhận huy hiệu thanh niên tình nguyện (phần thưởng của Trung ương Đoàn); chưa tổ chức nhiều hình thức kết nạp Đoàn, kết nạp Đảng cho những đoàn viên thanh niên, học sinh ưu tú trong chiến dịch; chưa có cơ chế, chính sách bảo đảm trong những trường hợp bị tai nạn, rủi ro như bị chết hoặc bị thương khi hoạt động tình nguyện. Phong trào thanh niên tình nguyện còn quá nhấn mạnh đến hiệu quả kinh tế, đến mục tiêu vật chất mà chưa chú ý nhiều đến việc tạo ra môi trường rèn luyện, giáo dục, giúp thanh niên bộc lộ khẳng định giá trị, bản ngã, hoàn thiện nhân cách, thoả mãn nhu cầu văn hoá tinh thần…hay nói khác đi là phong trào phát triển chưa bền vững.
Nhiệm kỳ 2002- 2007, dự thảo báo cáo chính trị của BCH Tỉnh Đoàn khoá VIII trình Đại hội IX xác định tiếp tục triển khai sâu rộng phong trào "Thanh niên tình nguyện" và "Tuổi trẻ sáng tạo", xung kích tham gia phát triển kinh tế, xã hội, bảo vệ Tổ quốc với các nội dung: Xung kích lao động sáng tạo, phát triển kinh tế, xung kích tình nguyện vì cuộc sống công đồng, xung kích bảo vệ Tổ quốc, giữ gìn trật tự an toàn xã hội; xung kích bảo vệ, giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc; thực hành tiết kiệm chống lãnh phí, tham nhũng và xung kích cải cách hành chính. Trong đó lấy việc Đoàn Thanh niên đồng hành với thanh niên trên con đường lập thân, lập nghiệp và hội nhập nhằm thể hiện vai trò, trách nhiệm của tổ chức Đoàn trong việc chăm lo, giải quyết nhu cầu, lợi ích chính đáng của thanh niên làm động lực thúc đẩy phong trào thanh niên. Điều này hoàn toàn phù hợp với xu hướng phát triển hiện nay của thanh niên và phong trào thanh niên. Song ở đây chúng tôi thấy cần làm rõ hơn nội hàm của vấn đề động lực của phong trào thanh niên trong giai đoạn hiện nay làm cơ sở thống nhất nhận thức và hành động.
Một là: Động lực của phong trào thanh niên là những yếu tố về tinh thần, về vật chất tác động vào thanh niên làm cho họ phấn khởi, tin tưởng, tự giác tham gia phong trào. Nói cách khác khi tham gia các phong trào của Đoàn Thanh niên được hưởng lợi ích về vật chất, tinh thần, về chính trị, xã hội như thế nào. Đối với từng đối tượng thanh niên (nông dân, công nhân, lực lượng vũ trang, học sinh sinh viên) và trong từng thời điểm lại có sự khác nhau về nhu cầu lợi ích. Trong đó, qua phong trào cần tạo môi trường, điều kiện để thanh niên tự bộc lộ, tự khẳng định giá trị, bản ngã của mình, trưởng thành về nhân cách, thoả mãn nhu cầu giao tiếp xã hội kết hợp hài hoà với chăm lo về nhu cầu vật chất, trưởng thành về chính trị là rất cần thiết. Và cần đi vào những nội dung cụ thể như được tổ chức Đoàn- Hội mua bảo hiểm thân thể khi tham gia các hoạt động tình nguyện, được hưởng các chính sách thoả đáng nếu bị thương hoặc bị chết khi tham gia tình nguyện. Cần đa dạng hoá hình thức chăm lo nhu cầu lợi ích ngày càng phong phú của các đối tượng thanh niên. Đương nhiên, lợi ích của thanh niên không thể tách rời mục tiêu "Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh"…
Hai là: Cần coi việc phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo, khơi dậy tiềm năng và khát vọng cống hiến, tinh thần tình nguyện của tuổi trẻ vì lợi ích của cộng đồng với chăm lo lợi ích của tuổi trẻ vừa là động lực chủ yếu vừa là mục tiêu của phong trào thanh niên, mỗi cấp bộ Đoàn cần làm tốt hơn nữa chức năng đại diện cho lợi ích của thế hệ trẻ.
Ba là: Sự đổi mới mạnh mẽ hơn nữa nội dung và phương thức hoạt động của Đoàn trên nền tảng đội ngũ cán bộ Đoàn có chất lượng, tổ chức Đoàn được củng cố, mặt trận tập hợp đoàn kết thanh niên được mở rộng cùng với sự lãnh đạo của các cấp uỷ Đảng, chính quyền, sự ủng hộ của dư luận xã hội nhất là các phương tiện truyền thông là những yếu tố tăng cường động lực của phong trào.
