Từ những chiếc điện thoại thông minh trên tay, học sinh, sinh viên hôm nay đang bước vào một “thế giới phẳng” với vô vàn cơ hội học tập, kết nối và sáng tạo. Nhưng song hành với đó cũng là không ít cạm bẫy: Thông tin giả mạo, nội dung độc hại, bạo lực mạng, lừa đảo trực tuyến hay những trào lưu lệch chuẩn, âm thầm tác động đến nhận thức, hành vi của giới trẻ. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc trang bị kỹ năng sử dụng mạng xã hội (MXH) an toàn cho học sinh, sinh viên không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết để bảo vệ và định hướng thế hệ tương lai.

Nhận diện rõ điều đó, từ năm 2022, tỉnh Quảng Ninh đã triển khai thí điểm mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên”, tạo nên những chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của giới trẻ trên không gian mạng. Mô hình hướng đến xây dựng văn hóa ứng xử văn minh, kỹ năng tự bảo vệ bản thân, khả năng chọn lọc thông tin và lan tỏa những giá trị tích cực trên môi trường số.

Giờ ra chơi tại Trường TH-THCS-THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm (phường Việt Hưng), nhiều học sinh khối THPT tranh thủ sử dụng điện thoại để tìm kiếm tư liệu học, nhắn tin với gia đình hoặc giải trí. Với một trường tư thục có đông học sinh ở nhiều cấp học (3.489 học sinh), MXH và thiết bị thông minh đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống học đường. Cũng từ thực tế đó, nhà trường xác định việc hướng dẫn học sinh sử dụng MXH an toàn là điều cần thiết, thay vì chỉ quản lý hay hạn chế sử dụng thiết bị. Đây cũng là một trong 4 cơ sở giáo dục trong tỉnh tham gia thí điểm mô hình này từ năm 2022.

Để mô hình đi vào chiều sâu và mang lại hiệu quả thiết thực, nhà trường đã xây dựng kế hoạch triển khai bài bản, phù hợp với từng cấp học; đồng thời thường xuyên áp dụng đa dạng các hình thức tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng MXH an toàn cho học sinh. Nội dung tuyên truyền được lồng ghép linh hoạt thông qua các giờ sinh hoạt dưới cờ, tiết sinh hoạt lớp, chuyên đề kỹ năng sống, hoạt động ngoại khóa, diễn đàn thanh niên, các cuộc thi tìm hiểu về an toàn không gian mạng và văn hóa ứng xử trên MXH.

Đặc biệt, tổ chức Đoàn Thanh niên nhà trường đóng vai trò nòng cốt trong việc lan tỏa thông điệp “Sử dụng MXH văn minh, an toàn và có trách nhiệm”. Đoàn trường đã tích cực xây dựng các sản phẩm truyền thông số như infographic, video tuyên truyền, clip ngắn, bản tin truyền thông trên fanpage và hệ thống truyền thông nội bộ của nhà trường. Các nội dung được thiết kế gần gũi với lứa tuổi học sinh, tập trung vào những vấn đề thiết thực như phòng chống tin giả, nhận diện thông tin xấu độc, phòng tránh lừa đảo trực tuyến, bảo vệ dữ liệu cá nhân và kỹ năng ứng xử văn minh trên không gian mạng.

Song song với công tác tuyên truyền, nhà trường cũng chú trọng tăng cường phối hợp giữa giáo viên chủ nhiệm và phụ huynh trong việc theo dõi, định hướng học sinh sử dụng MXH đúng mục đích, an toàn và hiệu quả. Bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng dành cho học sinh được phổ biến rộng rãi, góp phần hình thành ý thức tự giác và trách nhiệm khi tham gia môi trường số. Nhà trường thường xuyên tổ chức các buổi trao đổi với cha mẹ học sinh về kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị điện tử, nhận diện dấu hiệu bất thường khi con bị ảnh hưởng bởi mạng xã hội hay cách trò chuyện để tránh khoảng cách với con trẻ trong thời đại số. Nhờ đó, phụ huynh cũng được tham gia vào “vòng kết nối” trong quá trình đồng hành cùng học sinh.

Điều dễ nhận thấy ở Trường Nguyễn Bỉnh Khiêm là cách nhà trường tiếp cận học sinh khá mềm mại. Không áp đặt, không biến những buổi tuyên truyền thành các bài giảng nặng nề, giáo viên lựa chọn đối thoại và đồng hành để học sinh cởi mở chia sẻ những vấn đề mình gặp phải trên môi trường mạng. Chính sự gần gũi đó giúp nhiều học sinh chủ động hơn khi cần hỗ trợ.

Đỗ Hà Anh, lớp 11A4, Trường TH-THCS-THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm, bày tỏ: Trước đây em từng dành rất nhiều thời gian cho MXH, dễ bị cuốn vào các nội dung giải trí và tranh cãi trên mạng. Sau khi được thầy cô hướng dẫn, em bắt đầu để ý hơn đến việc mình xem gì, chia sẻ gì. Có những thông tin trước đây em tin ngay nhưng giờ sẽ kiểm tra lại nguồn. Em nghĩ điều quan trọng nhất là mình biết điểm dừng và không để MXH ảnh hưởng quá nhiều đến cuộc sống thật.

Sau gần 4 năm triển khai, mô hình đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Nhận thức và kỹ năng sử dụng MXH của học sinh ngày càng được nâng cao; nhiều em biết khai thác nền tảng số phục vụ học tập, tra cứu thông tin hữu ích và lan tỏa những nội dung tích cực đến cộng đồng. Tình trạng chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, đăng tải nội dung thiếu chuẩn mực hay bình luận tiêu cực từng bước được hạn chế. Không chỉ dừng lại ở việc trang bị kỹ năng, mô hình còn góp phần hình thành “văn hóa số” trong học đường, nơi học sinh biết sử dụng công nghệ một cách văn minh, nhân văn và có trách nhiệm. Qua đó, tạo nền tảng để các em trở thành những công dân số tích cực trong tương lai.

Ở một ngôi trường có hàng nghìn học sinh, việc xây dựng môi trường học đường an toàn trên không gian mạng không phải câu chuyện dễ dàng. Mỗi học sinh có thói quen sử dụng internet khác nhau, tiếp cận lượng thông tin khổng lồ mỗi ngày. Nhưng thay vì tạo áp lực kiểm soát, nhà trường hướng đến việc hình thành ý thức tự bảo vệ và tự chịu trách nhiệm.

Cô giáo Vũ Thị Thùy Dương, Phó Hiệu trưởng nhà trường, cho biết: Điều khó nhất không phải là nhắc các em hạn chế dùng mạng xã hội, mà là giúp các em hiểu mình nên dùng như thế nào. Học sinh bây giờ tiếp cận công nghệ rất sớm, nếu người lớn chỉ cấm thì các em vẫn sẽ dùng, nhưng dùng trong âm thầm và thiếu kỹ năng bảo vệ bản thân.

Còn tại Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh, điện thoại thông minh và mạng xã hội cũng đã trở thành công cụ học tập quen thuộc với sinh viên. Hệ thống bài giảng điện tử được giảng viên cập nhật hàng ngày để học sinh sinh viên học tập và trao đổi báo cáo, nhật ký lâm sàng, thảo luận ca bệnh. Các lớp học lý thuyết sử dụng nhóm Facebook, Zalo để trao đổi tài liệu, cập nhật lịch học, lịch thực hành hay chia sẻ kiến thức chuyên ngành.

Tuy nhiên, cùng với sự tiện lợi, nhà trường cũng nhìn nhận rõ những nguy cơ từ môi trường mạng, đặc biệt với sinh viên ngành y, nhóm đối tượng thường xuyên tiếp cận, chia sẻ thông tin liên quan đến sức khỏe, đời sống xã hội. Vì vậy, khi tham gia thí điểm mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên” từ năm 2022, nhà trường không chỉ hướng đến việc giúp sinh viên tránh các thông tin xấu độc, mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm khi ứng xử trên không gian mạng.

Triển khai mô hình, Câu lạc bộ (CLB) Truyền thông CYQ đã được thành lập. CLB do Đoàn thanh niên nhà trường thành lập và quản lý với nòng cốt là các đồng chí ủy viên BCH Đoàn trường, Bí thư chi đoàn và các bạn sinh viên đam mê hoạt động ngoại khóa. CLB thường xuyên tổ chức đào tạo, tập huấn cho các cộng tác viên và thành viên mới về kỹ năng chụp ảnh, dựng video clip, biên tập tin bài trên các trang fanpage của trường.

Đến nay, CLB đã có 21 thành viên thường trực, số lượng, chất lượng bài viết đã cơ bản đáp ứng được yêu cầu chính xác, nhanh chóng, kịp thời và thu hút được sự quan tâm của đông đảo cán bộ, giảng viên và học sinh, sinh viên. Ngoài hoạt động của CLB Truyền thông, đội ngũ cán bộ, giáo viên nhà trường trong quá trình giảng dạy cũng tích cực lồng ghép, hướng dẫn học sinh, sinh viên nâng cao nhận thức về MXH, trang bị cho các em kỹ năng cần thiết để giảm thiểu những tác động tiêu cực của MXH.

Nguyễn Công Minh, lớp điều dưỡng K20F, Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh chia sẻ: Trước đây em thường có thói quen đọc và chia sẻ lại các thông tin sức khỏe trên mạng mà không kiểm tra nguồn. Sau khi tham gia CLB, em đã biết chọn lọc thông tin, sử dụng MXH lành mạnh hơn, thay đổi cách sử dụng theo hướng cẩn trọng hơn khi đăng tải các thông tin cá nhân. Em xác định rõ thời gian và mục đích sử dụng, đồng thời nâng cao ý thức về những rủi ro như lừa đảo, thông tin xấu độc và bạo lực mạng.

Trường còn tăng cường công tác giáo dục lý tưởng đạo đức cách mạng trong cán bộ, đảng viên, đoàn viên, sinh viên thông qua các buổi sinh hoạt chi bộ, sinh hoạt chuyên đề, các đợt sinh hoạt chính trị, mời báo cáo viên của Công an tỉnh Quảng Ninh tuyên truyền cho sinh viên đầu khoá học... Cùng với đó, trường tổ chức cuộc thi tiểu phẩm tuyên truyền, cụ thể là giao cho giáo viên và sinh viên các khoa viết kịch bản, đóng vai tuyên truyền về những tình huống gắn với thực tế nghề nghiệp mà các em có thể gặp, hoặc lúng túng không biết xử lý đúng dẫn đến vi phạm pháp luật. Cuộc thi đã thu hút sự hứng thú tìm hiểu bàn luận và tích cực tham gia tuyên truyền của đông đảo nhà giáo và sinh viên.

Việc thí điểm mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên tỉnh Quảng Ninh” được thực hiện tại 4 cơ sở giáo dục đó là: Trường Cao đẳng Y tế Quảng Ninh; Trường THPT Hòn Gai; Trường TH-THCS-THPT Nguyễn Bỉnh Khiêm; Trung tâm GDNN-GDTX TP Hạ Long (nay là Trung tâm GDNN-GDTX tỉnh). Thời gian thực hiện thí điểm mô hình từ tháng 5/2022 đến 5/2023.

Thượng tá Vũ Quỳnh Lâm, Phó Trưởng Phòng An ninh chính trị nội bộ, Công an tỉnh Quảng Ninh cho biết: Khó khăn chung mà Ban Chỉ đạo cấp tỉnh đã gặp phải trong công tác triển khai ban đầu, chính là thống nhất về nội dung, phương pháp thực hiện, sao cho khoa học hiệu quả. Việc triển khai mô hình phải gắn với thời gian hoạt động theo năm học của các nhà trường. Sau lễ ra mắt đầu tiên tại Trường THPT Hòn Gai ngày 30/5/2022, các trường bước vào kỳ nghỉ hè kéo dài 3 tháng, khiến hoạt động của mô hình bị gián đoạn. Đến tháng 9/2022, khi năm học mới bắt đầu, 3 cơ sở giáo dục còn lại mới tổ chức lễ ra mắt. Từ thời điểm này, các cơ quan, ban, ngành và nhà trường mới có điều kiện triển khai mô hình thí điểm một cách đồng bộ, tích cực.

Một trong những mục tiêu cốt lõi của mô hình là bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên MXH. Nói về những thách thức trong việc thực hiện nhiệm vụ này, đặc biệt khi đối tượng là học sinh, sinh viên, những người trẻ tuổi dễ bị tác động bởi thông tin xấu độc, Thượng tá Vũ Quỳnh Lâm cho biết thêm, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước sự chống phá của các thế lực thù địch là nhiệm vụ hết sức quan trọng. Ngày nay, các thế lực thù địch chống phá cách mạng đang ra sức tấn công vào công tác giáo dục, cùng với đó là tấn công vào tư tưởng của thế hệ trẻ nhằm làm suy giảm niềm tin của thế hệ thanh niên, học sinh, những chủ nhân tương lai của đất nước vào sự lãnh đạo của Đảng, bộ máy chính quyền của nhà nước.

Mục tiêu cuối cùng của chúng là gieo rắc sự hoài nghi vào chế độ, hoài nghi vào những thành quả giáo dục, làm suy đồi đạo đức của lớp trẻ, từng bước làm giảm sức chiến đấu, ý thức dân tộc, dần dần đi đến thay đổi đường lối chính trị theo những mưu đồ của chúng.

Điều này cũng đã đặt ra những thách thức không nhỏ đối với Ban Chỉ đạo cấp tỉnh trong công tác triển khai thực hiện mô hình. Chính vì thế, nhiệm vụ ngay từ đầu được đặt ra là phải triển khai được những hoạt động thực sự phù hợp với tâm lý của giới trẻ, thuyết phục và thu hút được sự tham gia hứng của học sinh, sinh viên. Từ đó, mới tăng sức đề kháng của các em trước những luận điệu sai trái, thù địch trên không gian mạng.

Đánh giá của Công an tỉnh về kết quả triển khai thí điểm mô hình “sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên tỉnh Quảng Ninh” cho thấy các nhà trường, cơ sở giáo dục đã có nhiều hoạt động sáng tạo, phù hợp với học sinh, sinh viên để giáo dục, tuyên truyền về sử dụng MXH an toàn, văn minh. Việc ứng dụng MXH để tổ chức các hoạt động dạy học và rèn luyện thể chất, năng khiếu giúp đoàn viên, thanh niên có cơ hội phát triển kĩ năng sử dụng công nghệ thông tin trong việc tham gia  các  hoạt động. Từ đó giúp các em trau dồi, tích lũy thêm những  kiến thức cũng như rèn luyện kĩ năng sống cần thiết để học tập và làm việc trong thời buổi 4.0 một cách chủ động và tích cực hơn. Mỗi hoạt động đều mang tính chất phát huy năng lực, sở trường của học sinh trong đơn vị.

Bên cạnh đó, các hoạt động do các nhà trường, cơ sở giáo dục xây dựng và tổ chức đều nhận được sự quan tâm, ủng hộ, góp ý từ phía các tổ chức đoàn thể trong trường để từ đó tính khả thi của các hoạt động được nâng cao hơn. Các em đã nhìn thấy được sự hấp dẫn, bổ ích, ý nghĩa từ các hoạt động mang lại để từ đó thực  hiện các hoạt động một cách nghiêm túc và  nhiệt tình hơn. 

Việc thay đổi cách xây dựng kế hoạch và tổ chức các hoạt động văn hóa, xã hội trong chuỗi các hoạt động của mô hình thí điểm trong nhà trường là một việc làm vô cùng cần thiết và có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt động giáo dục.

Sau những kết quả tích cực từ giai đoạn thí điểm, ngày 15/10/2025, UBND tỉnh đã ban hành Kế hoạch số 232/KH-UBND về xây dựng, nhân rộng mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên tỉnh Quảng Ninh”. Theo đó, Kế hoạch có mục tiêu: Đảm bảo 100% học sinh, sinh viên các trường THCS, các trường THPT; các trường Trung cấp, Cao đẳng, Đại học; Trung tâm GDNN-GDTX trên địa bàn tỉnh xây dựng Mô hình sử dụng, khai thác thông tin trên internet và mạng xã hội an toàn, không vi phạm pháp luật liên quan đến sử dụng mạng xã hội; đảm bảo tiến độ xây dựng và nhân rộng mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên tỉnh Quảng Ninh”, với lộ trình cụ thể: Từ năm 2024-2025, duy trì hiệu quả hoạt động 4 mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên tỉnh Quảng Ninh” đã thực hiện thí điểm thành công; nhân rộng xây dựng Mô hình tại 100% các trường từ cấp THPT trở lên (bao gồm các trường THPT; các trường trung cấp, cao đẳng, đại học, trung tâm GDNN-GDTX) trên địa bàn tỉnh.

Từ năm 2026 đến năm 2030, duy trì hoạt động hiệu quả của mô hình tại các trường từ cấp THPT trở lên trên địa bàn tỉnh, trở thành mô hình kiểu mẫu về phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc tại các nhà trường, cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh; nhân rộng xây dựng Mô hình tại 100% các trường cấp THCS. Với sự nỗ lực của các cấp, các ngành, các nhà trường, đến nay, mô hình đang tiếp tục duy trì ở 4 cơ sở thực hiện thí điểm thành công nói trên và nhân rộng ra tại 72 đơn vị giáo dục khác trong toàn tỉnh. 

Quá trình thí điểm và nhân rộng, Công an tỉnh là đơn vị thường trực, chủ trì tham mưu cho UBND tỉnh phân công trách nhiệm cụ thể cho các đơn vị liên quan; phối hợp với các cơ quan, đơn vị để triển khai thực hiện hiệu quả, đồng thời tập trung các giải pháp mang tính đột phá, trọng tâm của mô hình. Đặc biệt, Công an tỉnh đã phối hợp chặt chẽ với các ban, ngành, đoàn thể, địa phương và các nhà trường tuyên truyền, vận động và nâng cao trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, gia đình và nhà trường trong việc định hướng học sinh, sinh viên sử dụng MXH đúng đắn, an toàn và hiệu quả.

Đáng chú ý, Tổ thường trực của mô hình do Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao phụ trách đã thiết lập đường dây nóng để tiếp nhận, xử lý các thông tin tiêu cực, trái chiều, vi phạm pháp luật MXH do học sinh, sinh viên và người dân phản ánh qua điện thoại, tin nhắn hoặc các trang, nhóm trên mạng. Khi tiếp nhận thông tin, Công an tỉnh sẽ chỉ đạo các đơn vị nghiệp vụ tiến hành xác minh, làm rõ và xử lý theo quy định của pháp luật. Qua đó, lực lượng công an kịp thời rà soát, phát hiện những hành vi lệch chuẩn của học sinh, sinh viên trên MXH; đồng thời phối hợp với gia đình và nhà trường để có biện pháp giáo dục, xử lý phù hợp.

Mô hình “Sử dụng MXH an toàn cho học sinh, sinh viên” không chỉ đơn giản là những buổi tuyên truyền hay những lớp tập huấn kỹ năng số. Điều quan trọng hơn là tạo cho người trẻ khả năng tự nhận diện đúng - sai, biết chịu trách nhiệm với mỗi thông tin mình tiếp nhận và chia sẻ, biết giữ mình trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng. Khi học sinh, sinh viên có đủ kỹ năng và bản lĩnh số, MXH sẽ không còn là nơi dễ dẫn dắt các em theo những giá trị lệch chuẩn, mà trở thành công cụ để học tập, kết nối và phát triển bản thân.

Việc tỉnh quyết định mở rộng mô hình trong giai đoạn 2025-2030 cho thấy quyết tâm xây dựng một “lá chắn mềm” vững chắc cho học sinh, sinh viên trước những tác động tiêu cực từ không gian mạng. Bằng sự vào cuộc đồng bộ của nhà trường, gia đình và xã hội, mô hình không chỉ góp phần tạo dựng môi trường mạng lành mạnh, an toàn mà còn gieo nền tảng vững chắc để thế hệ trẻ Quảng Ninh tự tin hội nhập số, trở thành những công dân số trách nhiệm, bản lĩnh và giàu khát vọng cống hiến.