Những thiết bị khổng lồ hiếm khi được tận mắt chứng kiến cùng đường lò mô phỏng tỷ lệ 1:1 chân thực mang đến trải nghiệm sống động, khiến người tham quan choáng ngợp trước giai đoạn cơ giới hóa và hiện đại hóa đỉnh cao của Vùng mỏ Quảng Ninh.
Đó là ấn tượng đầu tiên khi bước vào không gian trưng bày tại số 95A Lê Thánh Tông (phường Hồng Gai), từng là trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ, nay thuộc Trung tâm Điều hành sản xuất của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV). Nơi đây, một “bảo tàng ngoài trời thu nhỏ” nhân dịp kỷ niệm Ngày Miền mỏ bất khuất 12/11 đang được triển khai. Ông Ngô Việt Hưng, Phó Văn phòng TKV, chia sẻ: Không chỉ tái hiện sinh động lịch sử khai thác than, không gian trưng bày này còn gửi gắm niềm tự hào, tri ân và thông điệp giáo dục sâu sắc về nghề mỏ, về Vùng than đầy tự hào.
Trên diện tích rộng giữa dãy nhà Pháp cổ hai tầng, các hiện vật và mô hình thiết bị khai thác than được bố trí công phu, tái hiện sống động hành trình phát triển ngành than, từ những cỗ máy khổng lồ đến đường lò và khai trường thu nhỏ, vừa chân thực, vừa sinh động. Đây là các thiết bị thật, từng phục vụ sản xuất, được đưa về từ khai trường Công ty CP Địa chất mỏ TKV, than Đèo Nai, Tuyển than Cửa Ông, Nam Mẫu.
Nổi bật nhất là những thiết bị khai thác từng gắn liền với giai đoạn cơ giới hóa, hiện đại hóa mạnh mẽ của ngành than Việt Nam. Đó là máy xúc gầu dây EKG - biểu tượng sức mạnh của thợ mỏ, có trọng lượng gần 400 tấn, gầu xúc dung tích 5-10m³, đủ sức ngoạm từng khối than nặng hàng chục tấn. Bên cạnh là máy khoan xoay cầu khổng lồ - “mũi khoan của núi đá” - khoan sâu vào thân mỏ để đặt mìn, thăm dò vỉa than, mở ra những tầng khai thác mới. Không thể thiếu là máy khấu liên hợp MG300/730 - “cánh tay thép” của mỏ hầm lò hiện đại, có khả năng cắt, thu hồi than liên tục ở độ sâu hàng trăm mét. Cùng với đó, các đầu máy kéo, toa xe Zyn, xe “Gấu” và đoàn xe BelAZ... với khả năng vận tải khổng lồ, chở trên 100 tấn than/chuyến, tái hiện không khí sôi động của một khai trường thực thụ.
Những thiết bị vô tri ấy gợi lại một thời kỳ hào hùng khi Vùng mỏ Quảng Ninh cơ giới hóa mạnh mẽ. Chúng là “chứng nhân” kể chuyện bàn tay, khối óc và tinh thần bền bỉ của hàng vạn công nhân qua các thế hệ, trong tiếng máy nổ, gầu xúc và đoàn xe than rền vang như khúc tráng ca của vùng đất được hun đúc từ than đá và ý chí con người.
Điểm nhấn của không gian trưng bày là mô hình đường lò khai thác tỷ lệ 1:1 do các kỹ sư Than Hòn Gai thi công, với chi tiết tỉ mỉ như: Điện thoại phòng nổ trong lò, đường ray, hệ thống thông gió, xe goòng, hai nhánh lò - lò đang đào và lò khai thác. Tất cả được tái hiện chân thực từ không khí ẩm, ánh sáng yếu và sự vất vả của thợ mỏ, tạo trải nghiệm sống động như bước vào hầm lò thực thụ. Anh Nguyễn Văn Mạnh (phường Hà Tu) chia sẻ sau khi tham quan: Thế hệ chúng tôi còn biết khai trường, đường lò, tiếng goòng, tiếng máy xúc. Rõ ràng đây là không gian vừa chân thực, vừa xúc động, đặc biệt có ý nghĩa giáo dục rất lớn, giúp thế hệ sau, đặc biệt là học sinh, sinh viên hiểu sâu về nghề mỏ và tinh thần lao động của người thợ mỏ.
Không gian trưng bày ấy, dù nằm giữa trung tâm đô thị hiện đại, vẫn như một cánh cửa mở ra quá khứ - nơi ngành than Quảng Ninh khởi nguồn, trưởng thành và đóng góp lớn lao cho đất nước. Việc TKV lựa chọn dựng nên “bảo tàng ngoài trời” này không chỉ nhằm tri ân các thế hệ công nhân mỏ mà còn thể hiện nỗ lực bảo tồn, tôn vinh di sản công nghiệp - một mảng ký ức đặc biệt của vùng đất công nghiệp đầu tiên của Việt Nam.
Càng ý nghĩa khi không gian này đặt trong khuôn viên dãy nhà cổ là trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ xưa, công trình kiến trúc Pháp được xếp hạng di tích cấp tỉnh năm 2021. Từ trung tâm quản lý khai thác của người Pháp, nay trở thành điểm hội tụ ký ức và niềm tự hào của người thợ mỏ Việt Nam, nối dài lịch sử đầy ý nghĩa. Giữa những tòa nhà di tích cổ kính và các “cỗ máy khổng lồ” ngoài sân, “bảo tàng ngoài trời thu nhỏ” của TKV khiến người xem choáng ngợp và kính trọng những người đã tạo dựng ngành than. Không gian này là một “lớp học truyền thống” để học sinh, người trẻ hiểu rằng than không chỉ là tài nguyên, mà còn là máu thịt và niềm kiêu hãnh của Vùng mỏ anh hùng.
