Trong dòng chảy chuyển đổi số mạnh mẽ của báo chí hiện đại, AI, dữ liệu lớn, video ngắn và các nền tảng số đang thay đổi cách tòa soạn vận hành cũng như cách nhà báo tiếp cận công chúng. Với Quảng Ninh - địa phương đi sớm trong mô hình trung tâm truyền thông hợp nhất - yêu cầu đổi mới càng đặt ra rõ nét đối với mỗi phóng viên, biên tập viên.
Nhân dịp Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21/6, phóng viên có cuộc trò chuyện với ThS Vũ Thế Cường, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Giảng viên kiêm chức Hội Nhà báo Việt Nam, người nhiều năm tham gia bồi dưỡng nghiệp vụ, chuyển đổi số và ứng dụng AI cho đội ngũ làm báo Quảng Ninh.
 Qua nhiều năm đồng hành cùng đội ngũ làm báo Quảng Ninh, ThS Vũ Thế Cường cho biết ông đặc biệt ấn tượng với tư duy đổi mới và tầm nhìn chiến lược của lãnh đạo các cơ quan báo chí địa phương. Địa phương luôn chủ động tiếp cận các xu hướng mới như báo chí đa phương tiện, dữ liệu và AI; đội ngũ phóng viên, biên tập viên cũng nhanh chóng thích ứng, tích cực học hỏi để làm chủ công nghệ. Từ thực tiễn đó, yêu cầu đổi mới đối với người làm báo trong môi trường truyền thông hợp nhất ngày càng trở nên rõ nét. |
- Từ thực tế đào tạo, theo ông, những kỹ năng số quan trọng nhất mà phóng viên, biên tập viên cần làm chủ là gì? Rào cản lớn nhất khi tiếp cận công nghệ mới hiện nay nằm ở đâu?
+ Theo tôi, có ba nhóm kỹ năng số rất quan trọng. Thứ nhất là kỹ năng tư duy và khai thác dữ liệu, để từ những con số, xu hướng, phản hồi của công chúng có thể tìm ra câu chuyện báo chí. Thứ hai là kỹ năng làm chủ AI để tối ưu hóa quy trình làm việc, từ tìm kiếm, tổng hợp, xử lý tài liệu đến hỗ trợ sản xuất nội dung. Thứ ba là kỹ năng sản xuất nội dung đa phương tiện theo các định dạng hiện đại như podcast, video ngắn, đồ họa tương tác, giúp báo chí tiếp cận tốt hơn với công chúng trẻ.
Rào cản lớn nhất không nằm ở chi phí hay thiết bị, mà ở tâm lý ngại thay đổi. Việc từ bỏ thói quen tác nghiệp lâu năm để học công cụ mới luôn là thử thách với nhiều nhà báo. Bên cạnh đó, nếu sử dụng công nghệ thiếu hiểu biết và kiểm chứng, người làm báo rất dễ bị công nghệ dẫn dắt, thậm chí vi phạm những nguyên tắc cơ bản của nghề.
- Nhiều người kỳ vọng AI giúp nhà báo làm việc nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhưng cũng lo ngại công nghệ có thể làm mờ đi bản sắc nghề báo. Theo ông, AI nên được đặt ở vị trí nào trong quy trình làm báo hiện đại để hỗ trợ nhà báo, đồng thời giữ được những giá trị cốt lõi của nghề?
+ Tôi thường ví AI như một “người trợ lý mẫn cán”, chứ không phải “tổng biên tập” hay “phóng viên thực địa”. Trong tòa soạn hiện đại, AI có thể hỗ trợ hiệu quả từ khâu đầu vào đến đầu ra của quy trình làm báo: bóc băng, dịch thuật, tổng hợp tài liệu, gợi ý dữ liệu, tối ưu nội dung và chuyển đổi định dạng. Nhờ đó, nhà báo giảm bớt công việc lặp lại, có thêm thời gian cho những phần việc cốt lõi và sáng tạo hơn.
Tuy nhiên, phần cốt lõi của một tác phẩm báo chí - nơi cần sự thẩm định, tính nhân văn, sự nhạy cảm chính trị và trải nghiệm thực tế - vẫn phải thuộc về nhà báo. AI có thể xử lý dữ liệu nhanh, tạo văn bản mạch lạc, nhưng không thể thay thế sự dấn thân tại hiện trường, khả năng đồng cảm với nhân vật hay trực giác nghề nghiệp để phát hiện bản chất vấn đề.
Theo tôi, những giá trị công nghệ khó thay thế chính là lòng trắc ẩn, bản lĩnh đạo đức và trách nhiệm xã hội. Một tác phẩm báo chí có sức thuyết phục, chạm tới cảm xúc công chúng luôn được tạo nên từ trải nghiệm, sự thấu hiểu và bản lĩnh của người cầm bút. Đó cũng là ranh giới giữa việc AI hỗ trợ và thay thế nhà báo.
- Trước sự xuất hiện ngày càng nhiều của tin giả, ảnh giả, video giả và nội dung do AI tạo ra, người làm báo cần rèn luyện “bộ lọc nghề nghiệp” như thế nào để bảo đảm tính xác thực của thông tin?
+ Công nghệ càng phát triển, việc làm giả hình ảnh, video, âm thanh càng tinh vi, nên xác minh thông tin càng trở thành giá trị cốt lõi của báo chí. Điều đầu tiên là nhà báo phải giữ được sự hoài nghi nghề nghiệp, luôn đặt câu hỏi về nguồn gốc, độ tin cậy và động cơ của thông tin.
Bên cạnh đó, cần kiểm chứng đa nguồn, không phụ thuộc vào một nguồn duy nhất, nhất là các nội dung do AI tổng hợp. Những thông tin quan trọng phải được đối chiếu với thực địa, cơ quan chức năng, chuyên gia hoặc nhân chứng trước khi công bố.
Người làm báo cũng cần thành thạo các công cụ xác minh số như tìm kiếm hình ảnh ngược, kiểm tra nguồn gốc video, đối chiếu dữ liệu và dấu vết chỉnh sửa. Trong môi trường thông tin hỗn độn, báo chí phải là nơi kiểm chứng và định vị sự thật. Tôi cũng cho rằng các cơ quan báo chí cần sớm xây dựng quy chế sử dụng AI trong tác nghiệp, vừa tận dụng hiệu quả công nghệ, vừa bảo đảm trách nhiệm nghề nghiệp, an toàn, bảo mật và hạn chế rủi ro phát sinh.
- Từ kinh nghiệm giảng dạy, ông nhìn nhận thế nào về sự khác biệt giữa “học công cụ” và “đổi tư duy làm báo”? Làm sao để sau tập huấn, phóng viên thực sự thay đổi cách tiếp cận đề tài và kết nối với công chúng?
+ Tôi cho rằng “học công cụ” chỉ là bước khởi đầu, còn “đổi tư duy làm báo” mới là mục tiêu quan trọng hơn. Một phần mềm có thể học trong vài buổi, nhưng để thay đổi cách nhìn về công chúng, cách tổ chức đề tài và kể chuyện thì cần thời gian và thực hành liên tục.
Để sự thay đổi bền vững sau tập huấn, tòa soạn cần tạo môi trường thử nghiệm, khuyến khích phóng viên áp dụng ngay công cụ mới vào công việc thực tế, được thử, được sai và được hỗ trợ điều chỉnh. Khi gắn với nhu cầu tác nghiệp hằng ngày, công cụ mới thực sự trở thành năng lực. Theo tôi, thay đổi tư duy cũng là thay đổi cách đánh giá một tác phẩm báo chí. Thành công không chỉ là hoàn thành một bài viết hay bản tin, mà còn ở việc tác phẩm có đến đúng công chúng, tạo được tương tác và mang lại giá trị xã hội hay không.
- Theo ông, tòa soạn địa phương sẽ thay đổi ra sao trong 5-10 năm tới? Nhân dịp 21/6, ông muốn gửi gắm điều gì tới đội ngũ những người làm báo Quảng Ninh?
+ Trong 5-10 năm tới, tòa soạn địa phương sẽ chuyển mạnh sang mô hình thông minh, lấy công chúng làm trung tâm, vận hành dựa trên dữ liệu và AI. Với Quảng Ninh, các đề tài về kinh tế biển, di sản, du lịch, công nghiệp hay chuyển đổi xanh sẽ được thể hiện bằng nhiều hình thức hiện đại như báo chí dữ liệu, đồ họa tương tác, sản phẩm đa phương tiện, giúp công chúng tiếp cận thông tin sâu sắc và hấp dẫn hơn.
Nhân dịp 21/6, tôi chúc đội ngũ những người làm báo Quảng Ninh luôn giữ vững “tâm sáng, lòng trong, bút sắc”. Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi, nhưng bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, tính nhân văn và tinh thần tự học vẫn là nền tảng để tạo nên những tác phẩm báo chí có giá trị.
- Xin cảm ơn ông!
