Nghệ nhân tâm huyết giữ lửa cho soọng cô

Giữa miền đất mỏ, nơi tiếng máy vang vọng ngày đêm, tiếng hát soọng cô của người Sán Dìu vẫn ngân lên trầm bổng, tha thiết. Người góp phần giữ lửa cho thanh âm ấy không tắt chính là Nghệ nhân dân gian Lý Văn Sinh.

Nghệ nhân Lý Văn Sinh sinh năm 1951, hiện ở khu Đồng Tiến, phường Mông Dương. Ông Sinh đã cả đời miệt mài với khát vọng giữ gìn hồn dân tộc Sán Dìu, đặc biệt là những làn điệu soọng cô. Theo ông Sinh, đối với đồng bào Sán Dìu, hát soọng cô không chỉ là một loại hình dân ca giao duyên mà còn là biểu tượng tinh thần, kết tinh tri thức và tâm hồn của bao thế hệ.

Trong mỗi lời ca có tình yêu đôi lứa, đạo lý làm người, có cả triết lý sống hài hòa với thiên nhiên. Ấy vậy mà, suốt nhiều năm sau chiến tranh, giữa nhịp sống công nghiệp hóa, soọng cô dần vắng bóng. Điều đó làm cho ông Sinh nhiều đêm trăn trở. Ông lo lắng nếu không lưu giữ kịp thời thì làn điệu ấy sẽ chỉ còn trong ký ức.

Vốn sinh ra trong một gia đình người Sán Dìu thuần nông ở xã Dương Huy (nay là phường Mông Dương), nơi cộng đồng dân tộc này sinh sống tập trung từ lâu đời, từ năm 15 tuổi, ông Lý Văn Sinh đã được cha mẹ dạy hát soọng cô. Trong những đêm trăng sáng, ông thấy người trong thôn tụ họp bên bếp lửa, trai gái đối đáp bằng những câu hát soọng cô mượt mà. Cậu bé Lý Văn Sinh khi ấy say mê lắng nghe rồi hát theo, để rồi tiếng soọng cô dần thấm vào máu thịt.

Ông Lý Văn Sinh kể lại: Ngày ấy, đi đâu tôi cũng mang theo tiếng hát. Cứ hễ nghe ai biết hát là tìm đến học. Mình không muốn để cái đẹp của dân tộc mình bị mai một. Từ đó, ông đã lặn lội tìm học khắp nơi từ Bắc Ninh đến Phú Thọ. Cứ chỗ nào có cộng đồng Sán Dìu sinh sống là ông đến. Ông ghi chép cẩn thận vào sổ, rồi so sánh, chọn lọc để giữ được tinh hoa của từng vùng, nhưng vẫn thống nhất trong cái hồn chung của dân tộc Sán Dìu.

Sau nhiều thập niên gắn bó với lao động sản xuất, đến năm 2018, khi tuổi đời đã ngoài 60, ông Sinh quyết tâm khôi phục và truyền dạy hát soọng cô cho lớp trẻ ở địa phương. Bắt đầu từ vài học trò trong thôn, dần dần lớp học của ông lan tỏa ra cả xã. Ông tự bỏ tiền xây dựng một “nhà bảo tồn văn hóa Sán Dìu” ngay tại nhà mình để làm nơi sinh hoạt của CLB Hát soọng cô Dương Huy vừa là chỗ giao lưu của các nghệ nhân trong và ngoài tỉnh.

Hiện nay, CLB có 20 thành viên thường xuyên sinh hoạt. Đặc biệt, các nghệ nhân trong CLB thường xuyên dạy hát cho thế hệ kế cận. Có những em dù mới chỉ học tiểu học nhưng đã có thể hát đối đáp thành thục lời soọng cô. Ông Sinh không chỉ dạy hát mà còn kể cho các em nghe về ý nghĩa của từng câu ca, về lịch sử của dân tộc Sán Dìu, về cách người xưa gửi gắm tâm tình qua làn điệu. "Tôi dạy các cháu không chỉ hát đúng, mà còn phải hát bằng cả tấm lòng. Soọng cô là linh hồn của người Sán Dìu. Hát mà không hiểu, thì tiếng hát ấy sẽ trống rỗng" - ông Sinh cho biết.

Từ năm 2022, ông Lý Văn Sinh phối hợp với Trường Tiểu học Dương Huy mở lớp ngoại khóa hát soọng cô cho học sinh. Giờ đây, vào mỗi dịp lễ hội, những giai điệu soọng cô lại vang lên rộn ràng. Không ít học sinh của ông sau này trở thành hạt nhân văn nghệ của xã, mang tiếng hát Sán Dìu đến các hội thi văn hóa dân tộc tại Quảng Ninh cũng như các tỉnh Bắc Ninh, Phú Thọ. Đó là niềm tự hào lớn nhất đối với người nghệ nhân coi việc “truyền lửa” là sứ mệnh của đời mình.

Đối với ông Lý Văn Sinh, bảo tồn văn hóa không chỉ là hát soọng cô mà còn là giữ lại trang phục, lễ nghi, phong tục, ngôn ngữ, âm nhạc của người Sán Dìu. Trong nhà truyền thống do ông xây dựng, những bộ váy áo truyền thống, khăn đội đầu, trống, chiêng… đều được gìn giữ cẩn thận. Ông còn ghi chép lại những bài hát, lời đối đáp cổ nhằm làm phong phú thêm kho tàng dân ca Sán Dìu đương đại. Những tài liệu ấy không chỉ để lưu giữ mà còn để người sau có chỗ mà học. Ông Sinh dự định sẽ biên soạn sách giới thiệu về hát soọng cô và các nghi lễ dân tộc Sán Dìu, để gửi tặng các trường học và câu lạc bộ địa phương.

Trong căn nhà sinh hoạt của CLB, ông Sinh vẫn mở cửa đón học trò đến học hát. Ông không nhận thù lao, không đòi hỏi gì, chỉ mong học trò mình sẽ giữ được tình yêu với tiếng hát quê hương, giữ tấm lòng thủy chung với văn hóa dân tộc. Nhờ ông, nhiều người trẻ Sán Dìu trong khu vực nay đã biết nói, biết hát, biết tự hào về nguồn cội. Soọng cô đã trở thành một phần của đời sống cộng đồng, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của Quảng Ninh.

Ở tuổi 74, nghệ nhân Lý Văn Sinh vẫn đều đặn mỗi tuần mở lớp dạy hát, vẫn miệt mài sưu tầm, ghi chép, lặng lẽ “thổi hồn” cho những di sản văn hoá. Ông là tấm gương sáng về lòng yêu văn hóa dân tộc, về tinh thần tự nguyện hiến dâng cho di sản. Năm 2021, ông đã được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam. Tháng 3 vừa qua, ông Sinh cùng với 12 người khác đã được Hội đồng xét tặng cấp tỉnh đề nghị Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch trình Chính phủ xét công nhận danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú”.