Trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc, nghệ nhân dân gian chính là những người "giữ lửa", "truyền lửa" tình yêu văn hóa dân tộc cho cộng đồng. Họ không chỉ nắm giữ tri thức dân gian mà còn đóng góp to lớn trong việc khôi phục, bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc thiểu số.
Tri thức dân gian của các cộng đồng dân tộc bản địa như Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chay… không được ghi chép bằng sách vở mà sống trong từng lời ru, câu hát, nếp ăn, cách ở và những tập tục sinh hoạt hằng ngày. Những người cao tuổi trong cộng đồng dân tộc thiểu số cũng là những người nắm giữ những tri thức dân gian quý báu đó. Họ đều là những người uy tín trong bản làng, giàu tâm huyết, hàng ngày vẫn âm thầm truyền dạy lại cho thế hệ trẻ để bảo tồn vốn quý của cha ông.
Nghệ nhân Ưu tú Lỷ A Sáng (xã Đông Ngũ) là người có nhiều cống hiến cho việc gìn giữ văn hóa của người Sán Chỉ, đặc biệt là thực hành nghi lễ cầu mùa, cầu an. Năm 1986, nghệ nhân Lỷ A Sáng đã theo già làng Nình A Hồ để học hát múa các nghi lễ của dân tộc Sán Chỉ. Phải mất đến 3 năm ông mới thành thạo và bắt đầu tham gia thực hành các nghi lễ cho dân làng. Từ đó, ông được nhân dân tin tưởng và phong làm thầy cả của làng. Đến nay, dù đã gần 80 tuổi nhưng ông vẫn luôn tích cực trong các hoạt động sưu tầm, truyền dạy, giữ gìn văn hóa dân tộc cho thế hệ mai sau. Ông cũng mở lớp học miễn phí tại nhà để truyền dạy cho người dân muốn học các bước tiến hành nghi lễ.
Ông Lỷ A Sáng còn nắm giữ nhiều tài liệu, sách cổ và cũng là người giúp địa phương phục dựng những nghi lễ cổ, lễ hội của người Sán Chỉ theo đúng nguyên bản truyền thống. Có những lễ hội sau khi được phục dựng đã được duy trì thường niên, trở thành một hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc.
Còn tại xã Bình Liêu, Nghệ nhân Ưu tú Lương Thiêm Phú nổi tiếng là người không chỉ hát then hay, đàn tính giỏi mà còn có thể tự tay chế tác được những cây đàn tính mang âm hưởng của núi rừng. Năm nay đã gần 90 tuổi nhưng nghệ nhân Lương Thiêm Phú vẫn có thể tự tay đục đẽo thủ công từng cây đàn tính. Ông là một trong số 2 nghệ nhân hiếm hoi hiện nay của Quảng Ninh nắm giữ tri thức dân gian về chế tác đàn tính - một nhạc cụ độc đáo của đồng bào dân tộc Tày. Hơn chục năm qua, nghệ nhân Lương Thiêm Phú đã chế tạo hàng ngàn cây đàn tính, đưa tiếng đàn vang xa đến mọi miền Tổ quốc.
Hát then là một loại hình nghệ thuật truyền miệng, nếu không được lưu giữ, rèn luyện thì sẽ bị mai một. Vì vậy, để bảo tồn và phát triển bộ môn hát then, năm 2007, nghệ nhân Lương Thiêm Phú đã thành lập CLB hát then, đàn tính thôn Chang Nà, tập hợp những người yêu hát then, đàn tính ở địa phương để lan tỏa các làn điệu then đến mọi người. Cứ mỗi dịp cuối tuần hay những lúc nông nhàn, CLB lại luyện tập những làn điệu then mới do chính nghệ nhân Lương Thiêm Phú đặt lời, góp phần trao truyền vốn văn hóa quý giá của đồng bào dân tộc Tày.
Ngoài ra, nghệ nhân Lương Thiêm Phú còn tích cực tham gia truyền dạy hát then, đàn tính cho các bạn học sinh. Nhiều bạn trẻ trong số đó đã có thể thành thục những làn điệu then và thêm yêu hơn những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình.
Các nghệ nhân dân gian - những người cao tuổi nắm giữ tri thức dân gian của cộng đồng, đang giữ một vai trò quan trọng trong bảo tồn văn hóa truyền thống. Công việc đó với họ không phải chỉ vì tình yêu, tâm huyết mà còn là trách nhiệm với dân tộc mình, để mạch nguồn văn hóa truyền thống được giữ gìn đến muôn đời sau.
