Phần mềm máy tính lậu vẫn phổ biến tại Việt Nam, kéo theo rủi ro bảo mật và ảnh hưởng đến nhận thức của người dùng về quyền sở hữu trí tuệ.
Chỉ với vài thao tác tìm kiếm trên mạng, người dùng có thể dễ dàng tải về các phiên bản “crack” (bẻ khóa) của Windows, Microsoft Office hay các phần mềm thiết kế chuyên nghiệp mà không cần trả bất kỳ khoản phí nào.
Tuy nhiên, phía sau sự tiện lợi ấy là hàng loạt hệ lụy về bảo mật, pháp lý và cả nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ - vấn đề đang ngày càng được siết chặt tại Việt Nam.
Phần mềm lậu vẫn tràn lan trong doanh nghiệp
Theo Báo cáo Tình hình nguy cơ an toàn thông tin (ATTT) tại Việt Nam năm 2025 của Viettel Cyber Security, tình trạng sử dụng phần mềm lậu, phần mềm crack, game lậu và các tiện ích trình duyệt giả mạo đang là một trong những nguồn lây nhiễm mã độc phổ biến và nguy hiểm nhất tại Việt Nam.
Hậu quả từ việc sử dụng phần mềm không bản quyền là rất lớn, một trong số đó là việc rò rỉ dữ liệu cá nhân.
Theo báo cáo, chỉ riêng trong năm 2025, Việt Nam ghi nhận hơn 25,5 triệu bản ghi thông tin tài khoản cá nhân bị lộ lọt (tăng 76% so với 2024), cùng 627 vụ rao bán dữ liệu nhạy cảm với hơn 4 tỉ bản ghi và 1,27 TB dữ liệu rò rỉ.
Các doanh nghiệp sử dụng phần mềm vi phạm bản quyền còn đối mặt với nguy cơ bị tấn công mã độc tống tiền (ransomware). Các lĩnh vực thường bị ảnh hưởng bao gồm công nghệ, y tế, năng lượng, dịch vụ công, xây dựng...
Song song với nguy cơ an ninh mạng, khung pháp lý về sở hữu trí tuệ cũng đang được siết chặt đáng kể.
Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5.5.2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Theo công điện, các lực lượng chức năng sẽ tập trung triệt phá các website cung cấp phim, âm nhạc, trò chơi điện tử và phần mềm lậu có lượng truy cập lớn; đồng thời tăng cường kiểm tra bản quyền chương trình máy tính tại doanh nghiệp.
Nhiều vụ án nghiêm trọng sẽ được điều tra, khởi tố và xét xử nhằm tạo tính răn đe, trong bối cảnh phần mềm crack vẫn đang được sử dụng phổ biến từ cá nhân tới doanh nghiệp tại Việt Nam.
“Biết là sai nhưng vẫn dùng”
Dù các rủi ro đã được cảnh báo nhiều năm, thực tế cho thấy, phần lớn người dùng cá nhân vẫn lựa chọn phần mềm lậu vì lý do tài chính và sự tiện lợi.
Bạn Nguyễn Thành Đạt - một freelancer thiết kế đang sử dụng bản crack của Adobe Photoshop và Adobe Illustrator - cho biết, việc tiếp cận với phần mềm lậu gần như là điều “mặc định” trong môi trường học tập.
Theo Thành Đạt, phần lớn những người làm thiết kế xung quanh đều dùng phần mềm crack nên bản thân cũng sử dụng theo.
“Tiền là vấn đề chính”, Thành Đạt nói; đồng thời cho rằng, với một freelancer chưa có thu nhập ổn định, việc chi hàng triệu đồng cho phần mềm bản quyền là điều khó khăn.
Điều đáng chú ý là Thành Đạt hiểu rõ việc sử dụng phần mềm lậu là vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong một ngành nghề đề cao chất xám như thiết kế. Tuy nhiên, anh cho rằng, những người mới bắt đầu cần một “khoảng trống” để tiếp cận và phát triển kỹ năng trước khi có điều kiện làm việc chuyên nghiệp.
“Sau này nếu theo ngành nghiêm túc thì tôi sẽ dùng phần mềm có bản quyền”, Thành Đạt chia sẻ.
Người dùng nhiều khi không biết mình đang vi phạm
Không phải ai sử dụng phần mềm lậu cũng ý thức được đây là hành vi vi phạm pháp luật.
Anh Nguyễn Việt Cường - nhân viên văn phòng trong lĩnh vực chuyển phát nhanh - cho hay, bản thân và hầu hết đồng nghiệp đều sử dụng Excel và các phần mềm Office dạng bẻ khóa.
Lý do chính, theo anh, là việc tải phần mềm quá dễ dàng nên nhiều người mặc nhiên nghĩ rằng chúng miễn phí. “Các phần mềm hiện nay đều có sẵn trên Google”, anh nói.
Sau hơn một năm sử dụng, anh Cường thừa nhận chưa từng tìm hiểu giá bản quyền chính thức từ nhà sản xuất. Tuy nhiên, anh cho biết, sẵn sàng trả phí nếu quy trình thanh toán thuận tiện hơn và mức giá hợp lý, khoảng 200.000 đồng mỗi tháng.
“Nhiều người không biết đó là phần mềm có bản quyền vì thấy ai cũng dùng”, anh Cường chia sẻ.
Quan điểm này cũng xuất hiện ở thế hệ lao động lớn tuổi hơn. Chị Nguyễn Thị Hồng - một kế toán đã làm việc nhiều năm - cho hay, công ty chị chỉ mua bản quyền cho phần mềm kế toán, còn Word và Excel thì “dùng miễn phí”.
Điều đáng chú ý là chị hoàn toàn không biết việc sử dụng các phần mềm đó mà không mua giấy phép là hành vi vi phạm. “Từ hồi đi học tin học cách đây 25 năm, mở máy lên là đã có Word với Excel nên cứ nghĩ đương nhiên là có sẵn”, chị kể.
Khi được hỏi về việc Nhà nước sắp siết chặt quản lý bản quyền, chị cho rằng, doanh nghiệp chắc chắn sẽ phát sinh thêm chi phí nhưng vẫn cần phải chấp hành vì đây là quyết định đúng đắn để bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
Tâm lý “đáng tiền thì trả”
Không phải mọi người dùng đều phản đối việc trả phí. Vấn đề nằm ở cảm giác “đáng tiền” và trải nghiệm sử dụng.
Chị Phạm Hà Phương - kinh doanh tự do - cho biết, đang trả phí định kỳ cho nhiều dịch vụ như Netflix, Spotify, ChatGPT, Canva hay CapCut vì chúng phục vụ trực tiếp cho công việc và đời sống hàng ngày.
Theo chị, một phần mềm “đáng tiền” khi giúp tiết kiệm thời gian, có nhiều tính năng hữu ích hoặc trở nên khó thay thế trong công việc. Ngược lại, nếu nền tảng không cung cấp đầy đủ nội dung người dùng cần hoặc giới hạn quyền truy cập, nhiều người sẽ có xu hướng tìm đến các nguồn lậu để thay thế.
Dù thừa nhận việc dùng web phim hay thư viện sách lậu là vi phạm bản quyền, chị cho hay, bản thân “không quan tâm lắm” vì hiện chưa thấy cơ chế xử phạt rõ ràng đối với người dùng cá nhân.
Tuy nhiên, nếu trong tương lai có các biện pháp kiểm soát và xử phạt mạnh tay hơn, chị khẳng định thói quen sử dụng hiện tại chắc chắn sẽ thay đổi.
Bài toán giá trị
Thực tế cho thấy, việc sử dụng phần mềm lậu tại Việt Nam không đơn thuần là câu chuyện “cố tình vi phạm”. Ở nhiều trường hợp, người dùng bị ảnh hưởng bởi thói quen xã hội, thiếu nhận thức về bản quyền hoặc rào cản tài chính.
Trong nhiều năm, các phần mềm crack được chia sẻ công khai và dễ dàng tiếp cận trên Internet khiến nhiều người xem việc dùng phần mềm lậu là bình thường, đặc biệt ở sinh viên và doanh nghiệp nhỏ.
Tuy nhiên, khi nền kinh tế số phát triển mạnh hơn, quyền sở hữu trí tuệ ngày càng được xem là yếu tố cốt lõi của sáng tạo và cạnh tranh. Việc siết chặt quản lý phần mềm lậu vì thế không chỉ nhằm bảo vệ các hãng công nghệ, mà còn góp phần xây dựng văn hóa tôn trọng chất xám trong môi trường số.
Song song với các biện pháp pháp lý, nhiều ý kiến cho rằng, các nhà phát hành cũng cần có chính sách linh hoạt hơn như gói giá rẻ cho sinh viên, hình thức thuê bao phù hợp với thu nhập tại Việt Nam hoặc mở rộng bản dùng thử để người dùng dễ tiếp cận hơn.
Bởi cuối cùng, để giảm tình trạng sử dụng phần mềm lậu, chỉ xử phạt thôi là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là khiến người dùng cảm thấy việc trả tiền cho bản quyền là hợp lý, an toàn và thực sự mang lại giá trị.
