Trải qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển, văn hóa công nhân mỏ Quảng Ninh không chỉ là kết quả của quá trình lao động sản xuất trong ngành than, mà còn là sự kết tinh của lịch sử đấu tranh cách mạng, của sự giao thoa văn hóa vùng miền và của khát vọng vươn lên mạnh mẽ của con người vùng Mỏ. Khởi nguồn từ truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”, văn hóa công nhân mỏ đã trở thành mạch nguồn tinh thần bền bỉ, tạo nên bản sắc riêng có của đất mỏ anh hùng.

Qua những năm tháng đấu tranh trường kỳ, các thế hệ công nhân mỏ đã để lại cho Vùng mỏ một hệ thống di sản văn hóa – lịch sử phong phú, bao gồm cả di sản vật thể và phi vật thể. Đó là các di tích gắn với quá trình hình thành ngành than, với các phong trào đấu tranh cách mạng, với những dấu ấn sâu đậm của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với công nhân mỏ; là các công trình, kiến trúc, tượng đài, không gian văn hóa phản ánh sinh động đời sống và tinh thần của người thợ mỏ qua từng thời kỳ.

Không chỉ thể hiện trong lịch sử đấu tranh và lao động, văn hóa công nhân mỏ còn thấm sâu vào đời sống thường ngày, tạo nên phong cách sống riêng của con người Vùng mỏ. Từ lời ăn tiếng nói mộc mạc, thẳng thắn, đến lối sống hào sảng, nghĩa tình, tinh thần tương trợ, sẻ chia trong cộng đồng thợ mỏ đã trở thành nét đẹp văn hóa được gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. Truyền thống “Kỷ luật và đồng tâm” góp phần quan trọng để công nhân ngành than bứt phá, vượt qua khó khăn, thách thức. Trong đó, có thể kể đến trận mưa lũ lịch sử cuối tháng 7, đầu tháng 8/2015 làm ngành than thiệt hại hơn một nghìn tỷ đồng, nhưng phát huy cao độ tinh thần “Kỷ luật và đồng tâm”, đội ngũ công nhân ngành than đã cùng nhau đoàn kết, vượt qua khó khăn; tiếp đến là đợt dịch bệnh COVID-19 bùng phát kéo dài từ cuối năm 2019 đến quý I năm 2022, làm ảnh hưởng rất lớn tới đời sống, sinh hoạt của toàn xã hội, trong đó có ngành than, tiếp tục phát huy tinh thần “Kỷ luật và đồng tâm”, đội ngũ công nhân, cán bộ ngành than tích cực, quyết liệt cùng nhau chống dịch, linh hoạt, sáng tạo trong lao động sản xuất. 

Trong 3 năm (từ năm 2020 đến năm 2022), ngành than đều hoàn thành tốt nhiệm vụ, đặc biệt, năm 2022 là năm thực hiện các chỉ tiêu như doanh thu, lợi nhuận, nộp ngân sách, thu nhập của người lao động... tốt nhất từ trước đến nay, qua đó đóng góp một phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh. Nhiều năm qua, ngành than luôn tích cực, trách nhiệm tham gia công tác quy hoạch, đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội gắn với phát triển đô thị, công tác bảo vệ môi trường sinh thái khu vực nông thôn, thực hiện tốt chính sách phát triển hài hòa cùng với địa phương nơi các doanh nghiệp hoạt động và triển khai thực hiện chính sách kết nghĩa giữa các đơn vị với các xã nghèo, huyện nghèo trong tỉnh Quảng Ninh. 

Qua lao động sản xuất, rất nhiều công nhân mỏ được phong Anh hùng Lao động, Anh hùng Lực lượng vũ trang qua các thời kỳ. Hàng nghìn tấm gương “Người thợ mỏ - người chiến sĩ” theo lời Bác Hồ dạy “Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc” được vinh danh tại các đơn vị. Số công nhân được kết nạp Đảng hằng năm luôn đạt tỷ lệ từ 4 đến 5% trên tổng số đảng viên của Đảng bộ Than Quảng Ninh, Đảng bộ Tập đoàn, đây chính là nguồn nhân lực “vừa hồng, vừa chuyên” cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ngành than - khoáng sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập. Kết quả sản xuất, kinh doanh của ngành than gần 40 năm đổi mới đã chứng minh văn hóa truyền thống “Kỷ luật và đồng tâm” luôn đồng hành với việc xây dựng, phát triển và trưởng thành. Minh chứng rõ nhất là sau mỗi lần thiên tai, dịch bệnh, tái cơ cấu, tổ chức lại sản xuất, tinh giản và bố trí lại lao động, sản xuất, kinh doanh lại phát triển mạnh mẽ hơn, công nhân, cán bộ phấn khởi hơn, thu nhập và chế độ phúc lợi cho công nhân được tăng lên, được chăm lo tốt hơn cả về vật chất và tinh thần. 

Cùng với sự phát triển của ngành than, sự đổi thay từng ngày của vùng mỏ, đời sống của công nhân, thợ mỏ ngành than đã và đang được cải thiện rõ rệt. Thợ mỏ luôn kiên cường trong đấu tranh, sáng tạo trong lao động sản xuất, dám đương đầu với thử thách, vượt khó đi lên. Có thể nói, truyền thống “Kỷ luật và đồng tâm” đã tạo ra một nguồn sức mạnh vô cùng to lớn, là tài sản tinh thần vô giá của đội ngũ thợ mỏ ngành than và người dân đất mỏ Quảng Ninh. Giá trị cốt lõi của văn hóa truyền thống “Kỷ luật và đồng tâm’’ của công nhân mỏ không ngừng được lan tỏa, bồi đắp. Nói đến truyền thống văn hóa công nhân mỏ, ai cũng có thể nói ngay rằng, giá trị cốt lõi nhất, cao quý nhất, làm nên thành công của đội ngũ thợ mỏ trong nhiều thế hệ, từ công cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do cho đến công cuộc tái thiết, xây dựng phát triển ngành than đi lên mạnh mẽ như ngày hôm nay, chính là truyền thống văn hóa “Kỷ luật và đồng tâm” luôn đề cao tính kỷ luật, sự đoàn kết, nhất trí trong nhận thức và hành động, sự chia sẻ, động viên, giúp đỡ nhau khi gian khó, tạo thành một thể thống nhất về vật chất và tinh thần trong đội ngũ. Càng khó khăn lại càng đoàn kết, dù gian khổ đến mấy, những người thợ mỏ vẫn luôn tin tưởng vào tương lai, luôn cất cao lời ca, tiếng hát, luôn ham mê thể thao, văn hóa, nghệ thuật.

Trong giai đoạn hiện nay, văn hóa công nhân mỏ không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn là nguồn lực tinh thần quan trọng cho sự phát triển bền vững của ngành than và của tỉnh Quảng Ninh. Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, giá trị văn hóa công nhân mỏ đã tô điểm, làm sinh động văn hóa giai cấp công nhân Việt Nam, là tài sản tinh thần vô giá có sức mạnh to lớn làm nên tầm vóc của cả Vùng mỏ anh hùng. Đó là sức mạnh nội sinh, là nguồn lực tinh thần vô giá, giúp con người Vùng mỏ vượt qua khó khăn, thử thách, không ngừng vươn lên trong lao động, sản xuất và xây dựng quê hương.

Qua những cuộc đấu tranh gian khổ, thế hệ thợ mỏ đi trước đã kiến tạo và để lại nhiều di sản văn hóa vật thể quý giá cho Vùng mỏ. Những di sản tiêu biểu có thể kể đến như: Di tích Miếu Mỏ – nơi khai thác than đầu tiên; đền Bà Chúa Kẽm; tượng đài Ngô Huy Tăng; di tích khởi đầu cuộc bãi công năm 1936; di tích lưu niệm chuyến thăm mỏ Đèo Nai của Bác Hồ; khu di tích Vũng Đục. Bên cạnh đó, Vùng mỏ còn bảo tồn nhiều di tích khác, như: nhà làm việc của Vavasseur – viên quan đại lý người Pháp, dinh thự của các chủ mỏ và bệnh viện thời Pháp; cổng vòm cùng trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (SFCT); núi Bài Thơ và cẩu trục Poóc-tích số 1 tại Xí nghiệp Bến Cửa Ông – nơi cắm cờ Tổ quốc trong ngày tiếp quản Vùng mỏ.

Bên cạnh đó, các phong trào văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao trong công nhân mỏ luôn phát triển sôi nổi, góp phần nâng cao đời sống tinh thần, bồi đắp niềm tự hào nghề nghiệp và củng cố khối đoàn kết trong cộng đồng. Những danh hiệu như “Thợ mỏ vẻ vang”, “Người thợ mỏ – Người chiến sĩ” không chỉ là sự ghi nhận thành tích, mà còn là biểu tượng của phẩm chất, bản lĩnh và cống hiến của người lao động ngành than.

Việc gìn giữ và phát huy truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” của đội ngũ công nhân mỏ tiếp tục được xác định là nhiệm vụ xuyên suốt, gắn chặt với mục tiêu, yêu cầu phát triển sản xuất, kinh doanh bền vững của ngành Than. Trên nền tảng đó, các đơn vị trong ngành Than chú trọng triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm chăm lo, bồi dưỡng người lao động một cách toàn diện, từ việc không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, cải thiện điều kiện làm việc, đến công tác đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng nghề nghiệp và ý thức kỷ luật lao động. Qua đó, từng bước xây dựng đội ngũ cán bộ, công nhân mỏ có bản lĩnh, trình độ, tác phong công nghiệp và khả năng thích ứng cao, đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, góp phần tạo dựng môi trường lao động nhân văn, kỷ cương, giàu bản sắc, làm nền tảng cho sự phát triển bền vững của ngành Than và của tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn mới.

Như nhận định của ông Đoàn Văn Kiển, nguyên Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam, văn hóa công nhân mỏ ngày càng có sức lan tỏa sâu rộng, trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển bền vững. Trong dòng chảy lịch sử và trong bối cảnh mới, giá trị ấy tiếp tục được kế thừa, phát huy, góp phần khẳng định vị thế của Quảng Ninh – vùng đất giàu truyền thống cách mạng, năng động, sáng tạo và giàu bản sắc văn hóa.

Nhằm tiếp tục phát huy tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” – giá trị cốt lõi, được xem là linh hồn của văn hóa công nhân mỏ và văn hóa người dân Vùng mỏ, ngành Than tiếp tục chú trọng bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa, lịch sử truyền thống ngành Than;  xây dựng, phát triển đội ngũ công nhân ngành Than gắn bó với lịch sử, truyền thống văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh thành một khối đoàn kết, thống nhất, có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần cù và lao động sáng tạo, có ý chí, khát vọng vươn lên xây dựng cuộc sống ấm no, hạnh phúc; gương mẫu chấp hành chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, góp phần xây dựng Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam phát triển bền vững, tỉnh Quảng Ninh trở thành tỉnh kiểu mẫu, ngày càng giàu đẹp, văn minh, hiện đại.