Lên Bình Liêu trẩy hội đánh quay
Đánh quay là môn thể thao được tổ chức trong lễ hội đình Lục Nà dịp đầu xuân (từ mùng 5 tới 18 tháng Giêng). Là một môn thể thao phổ biến ở nhiều dân tộc như: Dao, Sán Chỉ, Tày... nhưng đánh quay của người Dao ở Bình Liêu có nhiều nét đặc trưng, khác biệt.
Ông Vi Hồng Lâm, Trưởng Phòng Văn hoá Thể thao huyện Bình Liêu cho biết: Đây là một môn đòi hỏi nhiều công phu cũng có những nét hấp dẫn trong thi đấu. Đánh quay là một thú chơi cầu kỳ. Để chuẩn bị cho ngày chính hội, các chàng trai phải lên rừng đi tìm gỗ tốt đẽo quay trước đó từ nửa tháng tới một tháng.
Một con quay như ý được làm từ gỗ tốt như: Táu, dẻ đỏ..., đường kính từ 20-25cm, đạt yêu cầu đẹp, bền, chắc không bị nứt gãy bởi thời tiết hoặc khi bổ quay. Con quay được đẽo hình trụ tròn, mặt trên phẳng, được vuốt nhẵn, mũi phía dưới được gắn đinh. Tất cả các chế tác này phải đạt tính chính xác, cân bằng cao. Sự công phu trong chế tác, lựa chọn khiến con quay như trở thành một tác phẩm nghệ thuật được nhiều người khen ngợi.
Chơi quay hấp dẫn nhất khi các “quay thủ” biểu diễn dùng dây hoặc thanh tre mỏng chuyển quay đang xoay nhanh lên trôn bát, qua tấm ván nhẵn mà không hề bị dừng hoặc rơi quay. Con quay nào quay lâu nhất được coi là con quay chiến thắng. Nhiều “quay thủ” khéo léo duy trì con quay tới 20 phút trong sự thán phục của người xem. Vừa thưởng thức, đám đông vừa bình luận khiến người biểu diễn thêm hưng phấn.
Đẩy gậy ở Phong Dụ
| Đẩy gậy trong lễ hội dân tộc Tày không chỉ dành cho nam giới mà nữ giới cũng tham gia rất nhiệt tình. Nhiều cuộc thi đẩy gậy vào các dịp đầu xuân, một số VĐV nữ còn thách đấu cả với VĐV nam. |
Từ Bình Liêu hãy ngược xuống Phong Dụ (Tiên Yên), thưởng thức màn so tài, đọ sức đặc sắc của môn đẩy gậy. Đây là “món ăn tinh thần” không thể thiếu trong Lễ hội văn hoá thể thao dân tộc Tày dịp đầu xuân (ngày 12 và 13 tháng Giêng). Tương truyền môn đẩy gậy có từ lâu đời trong cộng đồng dân tộc Tày, xuất phát từ trong lao động. Ban đầu chỉ là trò vui, luyện sức khoẻ bằng đòn gánh của trai bản. Dần dần chiếc đòn được thay thế bằng gậy tre. Môn thể thao này đi vào lễ hội, thể hiện ý chí, sức khoẻ của các chàng trai Tày.
Dụng cụ dành cho môn thể thao đẩy gậy rất đơn giản và dân dã như cái tên của nó. Gậy thi đấu làm bằng loại gỗ tốt, thẳng hoặc tre già có chiều dài trên 2m, được sơn 2 màu khác biệt; thân gậy được làm nhẵn và có đường kính bằng nhau. Sân thi đấu là một vòng tròn có đường kính 5m, có vạch giới hạn. Sau khẩu lệnh “cầm gậy”, các VĐV mới được phép cầm gậy; khi các VĐV đã ở tư thế sẵn sàng, trọng tài một tay cầm chính giữa gậy, hô “chuẩn bị”, thổi một hồi còi phát lệnh, đồng thời buông tay cầm gậy cho hiệp đấu bắt đầu.
Đẩy gậy trong lễ hội dân tộc Tày không chỉ dành cho nam giới mà nữ giới cũng tham gia rất nhiệt tình. Nhiều cuộc thi đẩy gậy vào các dịp đầu xuân, một số VĐV nữ còn thách đấu cả với VĐV nam.
Gửi ước nguyện mùa xuân trong hội tung còn
Trong những môn thể thao ngày xuân, không thể không nhắc tới tung còn của dân tộc Dao, xã Bằng Cả, huyện Hoành Bồ.
Theo các cụ cao niên trong bản, tung còn đã có từ lâu, truyền đời này sang đời khác. Đây là trò tín ngưỡng hấp dẫn nhất của trai gái được tổ chức trong dịp hội xuân. Tung còn là dùng quả còn tung qua vòng tròn ở trên cao cho người đứng ở phía bên kia vòng tròn bắt rồi ném trả lại qua cái vòng tròn ấy. Quả còn hình cầu to bằng nắm tay trẻ nhỏ. Sân ném còn là bãi đất rộng, ở giữa bãi người ta dựng một sào tre cao khoảng 9m, trên đỉnh có “vòng còn” hình tròn (khung còn). Khung còn có một mặt dán giấy đỏ (tượng trưng cho mặt trời), mặt kia dán giấy vàng (tượng trưng cho mặt trăng). Đầu sào buộc một vòng tròn to như vành nón bưng giấy bản màu đỏ nhìn như mặt trống đỏ. Cả mặt giấy là biểu tượng cho sự trinh trắng của người con gái. Người chơi đứng đối mặt với nhau qua cây còn, ném quả còn lọt qua vòng còn trên đỉnh cột là thắng cuộc.
Theo truyền thống sau nghi lễ “khai” còn thì lễ hội ném còn năm đó bắt đầu. Quả còn lúc này được nam nữ tung lên bay qua, lượn lại như những cánh chim én. Nhiều nơi còn lưu giữ tục rạch quả còn thiêng được ban phép lấy hạt bên trong, tung lên để mọi người cùng hứng lấy vận may. Bởi theo quan niệm hạt giống này sẽ mang lại mùa màng bội thu và may mắn, vì nó đã được truyền hơi ấm của những bàn tay nam nữ (âm - dương).
Trong dân gian còn lưu truyền nhiều câu chuyện thú vị về môn thể thao này. Nam thanh nữ tú đã “ưa” nhau, khi tham gia ném còn, nữ giới sẽ chủ động dùng ngực đỡ quả còn, thể hiện sự ưng thuận người con trai. Các đôi nam nữ sau đó có thể tách ra, tìm hiểu lẫn nhau. Vì thế, qua hội còn đã có nhiều đôi nam nữ nên duyên vợ chồng.
Quả còn của bà con dân tộc Dao ở Bằng Cả được làm bằng bông, ngoài bọc vải thêu sặc sỡ và mềm mại, không cứng, thô như nhiều nơi khác. Quả còn có các tua vải nhiều màu trang trí và có tác dụng định hướng trong khi bay. Ngoài nét độc đáo, khác biệt đó, ném còn ở Bằng Cả chính là môn thể thao mang theo ước vọng mùa xuân, tình yêu đôi lứa.
Tạ Quân
