Hơn 200 năm sau, Truyện Kiều của Nguyễn Du vẫn hiện diện trong phim ảnh, sân khấu... trở thành nguồn cảm hứng và kho từ vựng làm giàu cho tiếng Việt.
Sức ảnh hưởng bền bỉ của Truyện Kiều qua các thời kỳ
Truyện Kiều (hay Đoạn trường tân thanh) được đại thi hào Nguyễn Du sáng tác dựa trên Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Tác phẩm viết bằng chữ Nôm với 3.254 câu lục bát - thể thơ thuần Việt, tạo nên vẻ đẹp đặc sắc bậc nhất trong thi ca Việt Nam.
Hơn hai thế kỷ trôi qua, Truyện Kiều vẫn giữ được giá trị xuyên suốt, sâu đậm trong đời sống tinh thần của người Việt. Không chỉ là kiệt tác văn chương, tác phẩm còn thấm sâu vào ngôn ngữ, nghệ thuật và cả đời sống xã hội, chứng minh sức lan tỏa hiếm có của một tác phẩm văn học.
Ngay từ thế kỷ XIX, Truyện Kiều đã vượt khỏi khuôn khổ một tác phẩm văn học để đi vào đời sống bằng vô số hình thức: ngâm Kiều, vịnh Kiều, bói Kiều, lẩy Kiều, đố Kiều… Người dân thuộc Kiều như thuộc ca dao, dân ca, thậm chí nhiều người không biết chữ vẫn nhớ hàng chục câu thơ để vận dụng trong sinh hoạt thường ngày.
Nhiều câu Kiều đã trở thành lời ăn tiếng nói quen thuộc, giúp người Việt bày tỏ suy nghĩ một cách hàm súc, vừa sâu sắc vừa dí dỏm. Những câu như “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”, “Thiện căn ở tại lòng ta”, “Mày râu nhẵn nhụi, áo quần bảnh bao”… xuất hiện trong bình luận thời sự, chuyện tình yêu hay trên mạng xã hội.
Từ sinh hoạt dân gian đến văn hóa Việt rộng lớn, Kiều trở thành “bộ phận không thể tách rời trong đời sống tâm hồn dân tộc Việt Nam nói chung và đời sống văn học nói riêng”, đúng như nhận định chung tại hội thảo khoa học quốc gia "Nguyễn Du - Truyện Kiều qua văn bản và các liên văn bản văn chương nghệ thuật" do Viện Văn học tổ chức năm 2020.
Truyện Kiều còn được ví như “căn cước văn hóa” của người Việt trên trường quốc tế. Tác phẩm hiện đã được dịch sang khoảng 20 ngôn ngữ với hơn 70 bản dịch; nhiều chính trị gia nước ngoài khi phát biểu trước đoàn Việt Nam cũng trích thơ Kiều để thể hiện tình yêu với tiếng Việt, với văn hóa dân tộc.
Bước sang thế kỷ XX và XXI, sức sống của Kiều càng được chứng minh mạnh mẽ hơn khi trở thành chất liệu sáng tạo cho nhiều loại hình nghệ thuật. Từ chèo, cải lương, kịch nói đến điện ảnh, opera, ballet, rối, nhạc kịch… Kiều luôn được tái sinh dưới những hình thức mới, mang hơi thở thời đại nhưng vẫn giữ tinh thần nhân văn của nguyên tác.
Nhiều tác phẩm sân khấu và điện ảnh đáng chú ý có thể kể đến như Dòng lệ Tố Như, Nguyễn Du với Kiều, Kiều (điện ảnh), vở rối Thân phận nàng Kiều, ballet Truyện Kiều, nhạc kịch Kim Vân Kiều… Mỗi phiên bản đều mang cách tiếp cận mới, góp phần làm phong phú trường ảnh hưởng của Kiều trong đời sống nghệ thuật.
Giới họa sĩ cũng dành cho Kiều sự ưu ái đặc biệt. Từ các danh họa Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Bùi Xuân Phái đến các nghệ sĩ đương đại như Nguyễn Tuấn Sơn đều tìm thấy trong Kiều nguồn cảm hứng sáng tạo vô tận.
Không chỉ vậy, nhiều nhà văn, nhà thơ còn viết tiếp cảm xúc dành cho Kiều và Nguyễn Du. Từ Tố Hữu, Chế Lan Viên, Huy Cận đến các tác giả trẻ ngày nay, tất cả đều tìm thấy trong Kiều một “mạch suối” thi ca chảy mãi không ngừng.
Ở xã hội hiện đại, Truyện Kiều không hề bị mai một mà ngược lại, trở thành một xu hướng văn hóa mới. Người trẻ dùng Kiều để chế ảnh, bình luận, ẩn dụ các vấn đề nóng của xã hội.
Truyện Kiều của Nguyễn Du vì thế không chỉ là di sản văn chương mà còn là dòng chảy văn hóa sống động, đi cùng người Việt qua mọi thời kỳ. Tác phẩm vượt khỏi biên giới không gian - thời gian để trở thành điểm tựa tinh thần, là niềm tự hào và là chứng nhân của bản sắc văn hóa Việt Nam. Sức sống ấy, đến nay, vẫn bền bỉ như thuở ban đầu.
Kho tàng từ vựng làm giàu tiếng Việt
Trong dòng chảy phong phú của từ điển tiếng Việt, Truyện Kiều là một phần đặc biệt không thể lãng quên.
Nguyễn Du đã kết tinh tinh hoa tiếng Việt bằng cách vận dụng linh hoạt khẩu ngữ, thành ngữ, ca dao, tục ngữ… Nhờ đó, tiếng Việt trở nên phong phú, tinh tế hơn và văn học Việt Nam được biết đến rộng rãi hơn.
Những cụm từ như “tài mệnh tương đố”, “bạc mệnh”, “đứt gánh tương tư”, “sóng tình”, “phong trần”, “mặt sắt đen sì”… đã trở nên quen thuộc đến mức nhiều người dùng hằng ngày.
Đặc biệt, Truyện Kiều còn định hình phong cách biểu đạt giàu nhạc tính, giàu hình ảnh của tiếng Việt.
Nguyễn Du khéo léo sử dụng những biện pháp ẩn dụ, đối xứng, những điển cố, điển tích, nhịp thơ lục bát để tạo ra thứ ngôn ngữ mềm mại mà sắc sảo, bình dị mà đầy vần điệu.
Điều này không chỉ ảnh hưởng đến văn chương mà cả cách nói năng, tư duy diễn đạt của người Việt. Sự phổ biến rộng rãi của Truyện Kiều khiến cách “nói bằng hình ảnh” trở thành thói quen ngôn ngữ bao thế hệ.
Truyện Kiều ăn sâu vào đời sống của người dân Việt Nam, biến những câu chuyện đời thường gắn liền với Kiều trở nên gần gũi, dễ tiếp cận.
Nhiều vấn đề xã hội hiện đại được gợi mở qua những câu thơ Kiều mang tính "ứng dụng" như “Trăm năm trong một tuyến metro”, “Duyên phận một dự án treo”, “Bạc mệnh giữa thời số hóa”… cho thấy ngôn ngữ Kiều vẫn giữ sức hấp dẫn khi truyền tải thông điệp thời sự với giới trẻ ngày nay.
Và chính điều đó khiến Truyện Kiều trở thành tác phẩm hiếm hoi không bao giờ “đứng lại”, mà luôn sống cùng thời đại, sống trong lòng người Việt hôm nay và mai sau.
