Từ một nền kinh tế phụ thuộc lớn vào khai thác tài nguyên, Quảng Ninh đã tập trung giảm dần sự phụ thuộc vào “vàng đen”, chuyển trọng tâm sang dịch vụ, du lịch, công nghiệp chế biến, chế tạo và kinh tế biển. Trong quá trình ấy, du lịch ngày càng trở thành động lực quan trọng, góp phần định hình một mô hình tăng trưởng xanh, bền vững hơn.
Hành trình từ “nâu” sang “xanh”
Trước năm 2010, công nghiệp của Quảng Ninh chiếm tới 59% cơ cấu nền kinh tế; nguồn thu nội địa từ than chiếm khoảng 77% tổng thu ngân sách. Khai thác khoáng sản, nhiệt điện, xi măng, đóng tàu... tạo ra tốc độ tăng trưởng nhanh, đóng góp lớn cho ngân sách và việc làm. Nhưng phía sau những con số ấy là áp lực ngày càng lớn lên môi trường và chất lượng phát triển.
Quảng Ninh đứng trước một bài toán mang tính chiến lược: Tiếp tục dựa vào lợi thế tài nguyên để duy trì tăng trưởng hay thay đổi mô hình để tạo nền tảng phát triển lâu dài. Tháng 9/2012, Quảng Ninh báo cáo Bộ Chính trị Đề án “Phát triển kinh tế xã hội nhanh, bền vững; bảo đảm vững chắc quốc phòng - an ninh”, xác định hướng chuyển đổi từ “nâu” sang “xanh”, dựa trên 3 trụ cột: Thiên nhiên - Văn hóa - Con người, đồng thời phát huy nội lực, tranh thủ nguồn lực bên ngoài trong xu thế hòa bình, hợp tác, hội nhập.
Bám sát Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh thời kỳ 2011-2020, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1393/QĐ-TTg ngày 25/9/2012, Quảng Ninh đã cụ thể hóa các mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Địa phương xác định phát triển kinh tế nhanh, bền vững; chuyển dịch nền kinh tế theo hướng công nghiệp “xanh”; kiểm soát ô nhiễm; nâng cao năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu; hướng tới nền kinh tế các-bon thấp, giảm phát thải và tăng khả năng hấp thụ khí nhà kính.
Qua các kỳ Đại hội Đảng bộ tỉnh (trước đây), định hướng chuyển đổi từ “nâu” sang “xanh” tiếp tục được nhấn mạnh, cho thấy địa phương kiên định theo đuổi lộ trình phát triển bền vững, lấy đổi mới tư duy làm nền tảng. Quảng Ninh đã sẵn sàng cho quá trình chuyển đổi chiến lược đó. Nằm ở phía Đông Bắc của Tổ quốc, là địa phương duy nhất trong cả nước có cả đường biên giới trên bộ và trên biển tiếp giáp với Trung Quốc, địa hình đa dạng, độc đáo với đường bờ biển dài 250km, Quảng Ninh sở hữu vô số biển đảo và một nền văn hóa dân tộc đậm đà bản sắc.
Từ những tiềm năng, lợi thế sẵn có, với quan điểm phát triển du lịch bền vững theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, hiệu quả, có trọng tâm, trọng điểm, Quảng Ninh quyết tâm đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, góp phần thực hiện các khâu đột phá chiến lược, gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế, phát triển bền vững và chuyển đổi phương thức phát triển từ “nâu” sang “xanh”.
Ngay từ sớm, Quảng Ninh tích cực tìm tòi, thực hiện nhiều chủ trương, biện pháp, cơ chế, chính sách thúc đẩy du lịch phát triển toàn diện. Không gian du lịch được mở rộng, có trọng tâm, trọng điểm, gắn với bảo vệ môi trường, giữ gìn cảnh quan, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Địa phương cũng thu hút nhiều nhà đầu tư chiến lược có uy tín, thương hiệu đầu tư vào lĩnh vực du lịch, dịch vụ. Hàng loạt dự án quy mô lớn, như: Sun World Halong Complex, FLC Hạ Long, các dự án của Tập đoàn Tuần Châu... góp phần hình thành hệ sinh thái du lịch với nhiều loại hình nghỉ dưỡng, vui chơi, giải trí, thể thao và sự kiện. Những khu du lịch đẳng cấp quốc tế từng bước nâng tầm thương hiệu du lịch Quảng Ninh, đồng thời góp phần nâng sức cạnh tranh của du lịch Việt Nam trong khu vực.
Đặc biệt, sự tham gia của các doanh nghiệp tư nhân lớn trong đầu tư phát triển hạ tầng giao thông với các tuyến cao tốc, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, hệ thống cảng biển và bến tàu du lịch đã từng bước tạo mạng lưới kết nối đa phương thức, rút ngắn thời gian di chuyển giữa Quảng Ninh với Hà Nội, Hải Phòng và các trung tâm kinh tế, du lịch lớn. Đồng thời, tăng thêm năng lực kết nối của điểm đến, nâng khả năng tiếp nhận, phục vụ khách du lịch, tạo tác động lan tỏa và góp phần định vị hình ảnh Quảng Ninh trong bản đồ du lịch Việt Nam.
Cùng với việc mở rộng quy mô, du lịch Quảng Ninh đang thay đổi cách tạo ra giá trị. Thay vì chỉ khai thác cảnh quan để thu hút khách, địa phương từng bước phát triển hệ thống sản phẩm đa dạng, hướng tới kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng giá trị từ mỗi du khách. Chiến lược “Quảng Ninh 4 mùa” thể hiện rõ cách tiếp cận này.
Du lịch di sản, tâm linh, nghỉ dưỡng cao cấp, MICE, thể thao, vui chơi giải trí, du lịch cộng đồng... đang tạo nên cấu trúc sản phẩm đa dạng hơn. Các điểm đến cũng được mở rộng từ Hạ Long tới Yên Tử, Vân Đồn, Cô Tô, Bình Liêu, Móng Cái..., giúp phân bổ dòng khách và thúc đẩy phát triển dịch vụ ở nhiều địa bàn.
Chuyển động tích cực của ngành Du lịch được thể hiện qua những con số tăng trưởng ấn tượng, đóng góp đáng kể vào sự phát triển chung của kinh tế - xã hội địa phương. Giai đoạn 2020-2025, Quảng Ninh đón trên 80,5 triệu lượt khách, trong đó khoảng 11 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu từ hoạt động du lịch đạt trên 170.310 tỷ đồng. Đóng góp của du lịch vào GRDP của Quảng Ninh hằng năm từ 5,6-9,64%, riêng năm 2021 là 2,3% do ảnh hưởng nặng nề của dịch Covid-19.
Kiến tạo du lịch bền vững
Quảng Ninh trở thành thành phố từ ngày 1/9/2026 đã tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ cho địa phương. Thành phố đang tối ưu hóa các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên để kiến tạo mô hình tăng trưởng mới, với trụ cột là kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và du lịch đêm.
Theo Đề án Phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa thành phố Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, địa phương xác định mô hình phát triển với di sản là hạt nhân, công nghiệp văn hóa là công cụ chuyển hóa, du lịch là kênh lan tỏa và kinh tế ban đêm là không gian mở rộng tiêu dùng.
Cách tiếp cận này cũng tạo thêm một hướng đi mới trong quá trình chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”. Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của Tỉnh ủy (trước đây) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh đến năm 2030 và Kế hoạch số 15/KH-UBND ngày 18/1/2018 thực hiện Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam trên địa bàn đã tạo cơ sở để địa phương từng bước đưa văn hóa trở thành một nguồn lực phát triển.
Theo mục tiêu đề ra, đến năm 2030, Quảng Ninh phấn đấu đón 28 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt 160.000-180.000 tỷ đồng, đóng góp 13-15% GRDP; hình thành 3 khu du lịch quốc gia gắn với du lịch đêm và công nghiệp văn hóa, 8 không gian kinh tế di sản và 6 khu vực phát triển kinh tế ban đêm trọng điểm. Xa hơn, đến năm 2045, Quảng Ninh hướng tới trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật và du lịch di sản hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, phát triển theo chuỗi giá trị và gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng 0.
Theo Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Nguyễn Trùng Khánh, yêu cầu đặt ra cho Quảng Ninh trong giai đoạn mới không chỉ là bảo tồn di sản, mà quan trọng hơn là làm cho di sản chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo, không gian trải nghiệm, chương trình biểu diễn, lễ hội, nghệ thuật, ẩm thực, thiết kế và các dịch vụ văn hóa; từ đó đưa di sản có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị kinh tế, tạo nguồn thu và việc làm lâu dài.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, một không gian phát triển rộng hơn đang mở ra. Hạ Long có thể phát huy vai trò trung tâm du lịch biển và dịch vụ cao cấp; Yên Tử tạo dấu ấn về văn hóa, tâm linh, sinh thái; Vân Đồn mở rộng các sản phẩm nghỉ dưỡng và kinh tế biển; Móng Cái kết hợp thương mại biên giới với du lịch văn hóa, mua sắm; Cô Tô phát triển du lịch biển đảo xanh.
Theo bà Nguyễn Thùy Yên, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Quảng Ninh đang mở rộng không gian phát triển các sản phẩm du lịch đêm, đồng thời phát huy hiệu quả những thiết chế văn hóa hiện có. Cùng với những sản phẩm hiện đại, việc phục dựng và phát huy các giá trị văn hóa dân gian, làng nghề truyền thống, di sản của đồng bào các dân tộc thiểu số được xác định là một hướng đi quan trọng để làm nổi bật những giá trị riêng có của từng vùng đất, từng cộng đồng. Khi người dân trở thành chủ thể gìn giữ và giới thiệu văn hóa, di sản sẽ không bị tách khỏi đời sống mà trở thành một phần tự nhiên của hoạt động kinh tế và du lịch.
Để biến tài nguyên thành sản phẩm có sức cạnh tranh, Quảng Ninh cũng đặt trọng tâm vào nguồn nhân lực, chuyển đổi số và các không gian sáng tạo. Việc kết nối nghệ nhân, nghệ sĩ, cộng đồng, doanh nghiệp và các nhà sáng tạo sẽ tạo điều kiện để những giá trị truyền thống được tiếp cận bằng ngôn ngữ mới, phù hợp hơn với thị hiếu đương đại. Cùng với đó là số hóa di sản, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, trưng bày, trải nghiệm và quảng bá, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận di sản vượt ra ngoài không gian vật lý.
Ngày 22/8/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của điểm đến; đồng thời nhấn mạnh phát triển sản phẩm đặc sắc, tăng cường liên kết, nâng cao năng lực doanh nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực và vai trò của cộng đồng. Đây là động lực quan trọng để Quảng Ninh tiếp tục đổi mới tư duy và phương thức phát triển du lịch.
Từ “nâu” sang “xanh” là quá trình Quảng Ninh tái định nghĩa giá trị phát triển, để du lịch không chỉ là động lực tăng trưởng kinh tế, mà còn là cầu nối đưa các giá trị độc đáo của vùng đất mỏ bước ra thế giới. Với nội lực được hun đúc từ kỳ quan, văn hóa và khát vọng đổi mới, Quảng Ninh đã và đang sẵn sàng bứt phá, khẳng định mạnh mẽ hình ảnh một trung tâm du lịch đẳng cấp quốc tế của Việt Nam và khu vực.
