Theo báo cáo do World Weather Attribution (WWA) công bố ngày 17/9, tình trạng ấm lên toàn cầu do con người gây ra đã làm các sông băng mỏng đi và khiến đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy, nhiều khả năng góp phần làm mất ổn định sườn núi Himalaya, nơi xảy ra vụ sập khối đá và băng ngày 26/8, gây ra lũ bùn đá và lũ quét thảm khốc trên khắp Nepal.
World Weather Attribution là một mạng lưới hợp tác khoa học quốc tế chuyên nghiên cứu và đánh giá nhanh mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với các thảm họa và hiện tượng thời tiết cực đoan trên toàn cầu. Báo cáo mới nhất này của WWA cũng lưu ý rằng biến đổi khí hậu không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến thảm họa sạt lở ngày 26/8. Trận động đất lớn tại Nepal vào năm 2015 có thể đã làm suy yếu cấu trúc đá từ nhiều năm trước khi xảy ra sạt lở.
Tính đến nay, hơn 1.300 người đã thiệt mạng và hơn 5.000 người vẫn đang mất tích sau khi một mảng đá khổng lồ cùng khối băng phía trên đổ sập gần biên giới Nepal và Trung Quốc. Dòng lũ cuốn theo nước, băng, đá tảng và phù sa đổ ập qua các khu dân cư dọc theo hành lang sông Trishuli, gây thiệt hại hàng tỷ USD.
Các nhà khoa học khí hậu cho biết nhiệt độ gia tăng trên khắp dãy Himalaya đang khiến các sông băng tan lùi và làm tan chảy lớp băng vĩnh cửu vốn đóng vai trò gắn kết các khối đá nứt nẻ trên núi. Điều này có nghĩa là biến đổi khí hậu không chỉ làm thay đổi các hiện tượng thời tiết như nắng nóng và mưa lớn, mà còn tác động trực tiếp đến sự ổn định của chính các cấu trúc địa hình núi, đe dọa trực tiếp các cộng đồng dân cư tập trung tại những thung lũng sông hẹp phía dưới.
Tình trạng ấm lên toàn cầu làm suy yếu các sườn núi cao
Báo cáo phát hiện ra một trong những thay đổi rõ ràng nhất gắn liền với biến đổi khí hậu là sự dịch chuyển lên cao của ngưỡng đóng băng.
Nhiệt độ gia tăng đã khiến ngưỡng đóng băng dịch chuyển lên cao khoảng 100 mét mỗi thập kỷ. Điều này khiến đá ở những độ cao ngày càng lớn phải trải qua thời gian dài hơn trong điều kiện trên 0°C, làm suy giảm băng vĩnh cửu và lớp băng trong các khe nứt, qua đó làm giảm độ ổn định của khối đá.
Jakob Steiner, nhà địa chất học tại Đại học Graz, người đã nghiên cứu tại khu vực Himalaya từ năm 2006 nhưng không tham gia báo cáo hôm thứ Năm, cho biết các thiết bị quan trắc ở độ cao khoảng 5.000 mét (16.404 feet) hiện ghi nhận thấy nhiều phần đá và mặt đất không còn duy trì trạng thái đóng băng quanh năm như trước.
Ông Steiner chia sẻ: "Điều này đồng nghĩa với việc những lớp đất đá từng nằm dưới lớp băng trong hàng trăm và hàng nghìn năm nay đang dần lộ thiên”.
Báo cáo cũng chỉ ra rằng sự suy giảm của các sông băng là một lực lượng khác gây mất ổn định. Các sông băng trong khu vực đã liên tục suy giảm khối lượng trong nhiều thập kỷ qua với tốc độ tương đương mức mỏng đi hơn nửa mét (khoảng 1,6 feet) mỗi năm. Riêng sông băng Langtang Lirung, nằm tại khu vực xảy ra thảm họa tháng trước, đã thu hẹp khoảng nửa cây số (0,3 dặm) kể từ những năm 1990, làm lộ ra phần đá vốn từng bị băng che phủ.
Vùng Himalaya chứa lượng băng tuyết lớn nhất bên ngoài hai cực trái đất. Hơn 63.000 sông băng tại đây nuôi dưỡng ít nhất 10 hệ thống sông lớn ở châu Á và bảo đảm an ninh lương thực, nguồn nước, năng lượng cũng như sinh kế cho hàng tỷ người. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng khoảng 78% diện tích băng, nằm ở độ cao từ 4.500 đến 6.000 mét (14.763 đến 19,685 feet) so với mực nước biển, đang phải chịu tác động cực kỳ nghiêm trọng từ tình trạng ấm lên.
Các báo cáo của Liên hợp quốc cho thấy trong giai đoạn từ năm 2000 đến 2019, các sông băng đã mất đi 267 tỷ tấn băng mỗi năm, tương đương với khối lượng của 46.500 Kim tự tháp Giza. Khi các khối băng thu hẹp lại, chúng làm giảm áp lực từng góp phần nâng đỡ các bức tường đá liền kề, đồng thời sản sinh thêm lượng lớn nước tan chảy.
Những tuần trước thảm họa ngày 26/8 cũng ghi nhận mức nhiệt cao bất thường. Theo phân tích, tháng 7 và tháng 8 năm 2026 là những tháng nóng nhất từng được ghi nhận tại địa phương.
Friederike Otto, nhà khoa học khí hậu tại Đại học Imperial College London và là một trong những tác giả của báo cáo, cho biết: "Ngoại trừ các yếu tố tiềm ẩn về địa chất như động đất làm suy yếu nền đá, tất cả các nhân tố khác đều trở nên tồi tệ hơn do biến đổi khí hậu do con người gây ra".
Thảm họa 26/8 phơi bày giới hạn của các biện pháp thích ứng
Báo cáo cho hay thảm họa này đồng thời chứng minh một số rủi ro liên quan đến khí hậu tại các vùng núi cao nhất thế giới có thể vượt quá khả năng bảo vệ của hệ thống cảnh báo sớm và các biện pháp thích ứng hiện hành.
Nepal đã xây dựng các kế hoạch giảm thiểu rủi ro thiên tai và hệ thống cảnh báo, nhưng các nhà nghiên cứu cho biết quy mô và tốc độ của vụ sạt lở đã vượt xa các lớp phòng thủ đó. Không giống như lũ lụt do mưa lớn có thể được dự báo trước vài giờ hoặc vài ngày, các vụ sạt lở sườn dốc thảm khốc tại vùng núi cao hẻo lánh có thể xảy ra bất thình lình và cực kỳ khó dự đoán.
Nhà khoa học khí hậu Otto nhận định hệ sinh thái và cộng đồng vùng núi đang dễ bị tổn thương trước các tác động khí hậu hơn so với những khu vực đồng bằng. Bà chia sẻ: "Những thay đổi nhỏ về nhiệt độ cũng có thể tác động trực tiếp đến sự ổn định của chính nền đất".
Theo báo cáo, tăng cường công tác quan trắc vùng độ cao lớn, quan sát Trái đất và nâng cấp hệ thống cảnh báo có thể phần nào giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng năng lực thích ứng tại các thung lũng Himalaya với dày đặc các khu dân cư, tuyến đường giao thông, dự án thủy điện và hạ tầng ven sông đều có những giới hạn nhất định. Do các sông băng và đất đóng băng vĩnh cửu phản ứng với biến đổi nhiệt độ trong thời gian tính bằng nhiều thập kỷ, một số quá trình mất ổn định địa hình do tình trạng ấm lên đã bắt đầu diễn ra.
Bà Otto nhấn mạnh: "Điều quan trọng nhất để giảm thiểu rủi ro tại khu vực này là phải nhanh chóng chấm dứt việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch - thủ phạm làm gia tăng nhiệt độ toàn cầu. Tất cả những nguyên nhân chúng ta vừa đề cập, từ băng vĩnh cửu tan chảy cho đến các sông băng suy giảm, sẽ ngày càng tồi tệ hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc những thảm họa tương tự sẽ xảy ra thường xuyên hơn”.
