Ai Cập đang đặt cược vào việc sản xuất tua-bin điện gió trong nước để phát triển ngành công nghiệp năng lượng tái tạo, qua đó hướng tới trở thành hình mẫu cho nỗ lực công nghiệp hóa năng lượng tái tạo tại châu Phi. Trong khi đó, kinh nghiệm từ một dự án điện gió đình trệ tại Nigeria cho thấy những thách thức về nguồn vốn, thiết kế dự án, năng lực công nghiệp và sự ổn định của chính sách.
Ai Cập đã ký thỏa thuận với Công ty Năng lượng tái tạo SANY của Trung Quốc để phát triển dự án điện gió công suất 2.000 megawatt tại Vịnh Suez, cùng với nhà máy sản xuất tua-bin điện gió đầu tiên. Dự án dự kiến được kết nối với lưới điện quốc gia trong vòng 23 tháng kể từ khi các thỏa thuận cuối cùng được ký kết. Nhà máy được kỳ vọng sẽ cung cấp thiết bị cho thị trường Ai Cập, đồng thời có khả năng xuất khẩu sang các nước châu Phi và Trung Đông.
Mặc dù dự án vẫn đang ở giai đoạn đầu, các chuyên gia năng lượng cho rằng việc chú trọng quy mô, sản xuất trong nước và chuyển giao công nghệ có thể mang đến những bài học cho các quốc gia châu Phi đang gặp khó khăn trong việc biến tham vọng phát triển năng lượng tái tạo thành cơ sở hạ tầng thực tế.
Kế hoạch của Ai Cập là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm nội địa hóa công nghệ năng lượng tái tạo, nâng cao năng lực sản xuất trong nước và tận dụng các mối liên kết thương mại để xuất khẩu thiết bị. Chính phủ Ai Cập cho biết nhà máy sẽ giúp giảm sự phụ thuộc vào thiết bị nhập khẩu, đồng thời xây dựng nền tảng công nghiệp xoay quanh năng lượng tái tạo.
Ông Fadhel Kaboub, Phó Giáo sư kinh tế tại Đại học Denison, bang Ohio, Mỹ, nhận định sự kết hợp giữa quy mô lớn, sản xuất trong nước và đối tác công nghệ Trung Quốc có thể giúp dự án tăng cơ hội thu hút đầu tư và nhanh chóng được triển khai. Tuy nhiên, ông cảnh báo Ai Cập cần bảo đảm hoạt động chuyển giao công nghệ thực chất từ đối tác SANY, tránh tạo ra một hình thức phụ thuộc mới vào các nhà sản xuất nước ngoài. Theo ông Kaboub, để hoạt động sản xuất có lợi nhuận, hiệu quả và thành công, cần có lợi thế kinh tế nhờ quy mô. Trong khi đó, thị trường nội địa của nhiều quốc gia châu Phi quá nhỏ để công nghiệp hóa từng nước một.
Bài học từ dự án điện gió đình trệ tại Nigeria
Kinh nghiệm của Nigeria cho thấy việc phát triển năng lượng tái tạo không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn phụ thuộc vào cách thiết kế và triển khai dự án.
Dự án trang trại điện gió Lambar Rimi công suất 10 MW tại bang Katsina được trao cho nhà sản xuất tua-bin điện gió Vergnet của Pháp thực hiện theo hợp đồng ký năm 2010, dự kiến hoàn thành năm 2012. Dự án do Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản tài trợ, được thiết kế sử dụng 37 tua-bin, mỗi tua-bin công suất 275 kilowatt. Tuy nhiên, dự án đình trệ nhiều năm trước khi được chính quyền bang Katsina tiếp quản. Đến tháng 9/2025, dự án mới được đưa vào vận hành sau khi bang bổ sung thêm 10 megawatt công suất điện mặt trời.
Tiến sĩ Dola Oluteye, nhà sáng lập Sáng kiến PATNA và nghiên cứu viên cao cấp về chính sách năng lượng, giao thông tại Trường Môi trường, Năng lượng và Tài nguyên Bartlett thuộc Đại học College London, cho rằng không nên đơn giản nhìn nhận đây là thất bại của Nigeria so với thành công của Ai Cập. Theo ông, câu hỏi quan trọng là Ai Cập đã đưa những yếu tố gì vào cấu trúc dự án mà Nigeria để tồn đọng trong nhiều năm. Chi phí vốn mới là trở ngại mang tính quyết định, chứ không phải nguồn tài nguyên.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho biết chi phí vốn đối với các dự án năng lượng sạch quy mô lớn tại châu Phi cao gấp ít nhất 2-3 lần so với các nền kinh tế phát triển và Trung Quốc. Châu Phi chỉ thu hút khoảng 2% tổng đầu tư năng lượng sạch toàn cầu, dù chiếm khoảng 1/5 dân số thế giới. Trong bối cảnh đó, ông Oluteye cho rằng việc sử dụng nguồn vốn bằng đồng nội tệ để triển khai dự án điện gió mới có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi giúp giảm rủi ro chênh lệch tiền tệ đối với các dự án được tài trợ bằng USD nhưng tạo doanh thu bằng nội tệ.
Tận dụng thị trường chung để phát triển công nghiệp năng lượng tái tạo
Từ những khác biệt giữa hai dự án, các chuyên gia cho rằng hợp phần công nghiệp có thể làm thay đổi hiệu quả kinh tế và cách thức vận hành chính sách của các dự án năng lượng tái tạo trong tương lai. Ông Oluteye nhận định, trong khi Nigeria mua 37 tua-bin, Ai Cập đang tìm cách mua năng lực sản xuất ra những tua-bin đó.
Các quốc gia châu Phi có thể tận dụng thị trường chung để đàm phán những điều khoản tốt hơn với các nhà cung cấp công nghệ, bao gồm yêu cầu về sản xuất trong nước và chuyển giao công nghệ. Ông Kaboub cho rằng nếu các nước châu Phi hình thành một khối đàm phán với chính sách công nghiệp chung, họ có thể đạt được những điều khoản tốt hơn về chuyển giao công nghệ và các liên doanh, qua đó tạo ra những thay đổi ở quy mô lớn trên toàn châu lục.
Đối với Nigeria, thách thức không chỉ nằm ở việc tìm kiếm thêm nguồn điện gió. Ông Kaboub nhấn mạnh sự cần thiết của các nghiên cứu khả thi chặt chẽ hơn, nguồn tài chính phù hợp, cơ cấu sở hữu dự án rõ ràng và tính liên tục của chính sách. Theo ông, với những công nghệ còn mới, đặc biệt tại châu Phi, cần thử nghiệm trước. Quan trọng hơn, việc thực thi chính sách có ý nghĩa quyết định, chứ không phải số lượng chính sách được đưa ra trên các trang web hay trong văn bản của chính phủ.
