Sách chữ Nôm của người Dao Thanh Phán ở Quảng Ninh là di sản văn hoá phi vật thể đặc sắc và có giá trị nhân văn, là nguồn sử liệu quý chứa đựng tri thức dân gian hữu ích cho các nhà nghiên cứu văn hoá.
Chữ Nôm của dân tộc Dao là di sản văn hoá phi vật thể thuộc loại hình tiếng nói, chữ viết đã được Bộ VH-TT&DL đưa vào Danh mục Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Ở Quảng Ninh, nguồn di sản tư liệu này cần được ngành văn hoá tiếp tục quan tâm bảo tồn và phát triển. Tại xã Ba Chẽ, nghệ nhân dân gian Triệu Thanh Xuân ở thôn Nà Bắp không chỉ là người có uy tín trong cộng đồng dân tộc, mà còn lưu giữ nhiều di sản văn hóa phi vật thể quý giá của người Dao Thanh Phán.
Trong suốt thời gian 36 năm làm tại HTX Đồn Đạc cũ và làm Trưởng thôn, ông Xuân đã có điều kiện gặp gỡ người dân để sưu tầm, phát huy và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Dao Thanh Phán. Đặc biệt, giai đoạn 1972-1980, ông Xuân đã tập trung học chữ Nôm Dao từ ông nội và các cụ cao niên trong thôn, xã.
Theo giải thích của ông Xuân, chữ viết Dao Thanh Phán được mượn từ chữ Hán để ghi lại cách nói của người Dao, gọi là chữ Nôm. Nó tương tự cách làm của người Kinh khi mượn chữ Hán dạng phồn thể để tạo ra chữ Nôm. Đội ngũ thầy mo, thầy cúng người Dao Thanh Phán đã mượn chữ Hán để ghi lại cách phát âm của mình, có tiếp nhận một số từ chữ Nôm của người Tày và của người Kinh.
Còn truyền thuyết dân gian lại lý giải rằng, trên 12 chiếc thuyền vượt biển thiên di sang Việt Nam, trong lúc người Dao chưa xác định được phương hướng trong giông bão, bỗng có một người nhảy đồng, xưng là Bàn Cổ (một nhân vật là tổ tiên khai sinh ra trời đất). Người đó viết chữ lên những mảnh giấy người Dao mang theo, đồng thời dạy cho họ cách đọc. Đó là những dòng chữ viết về cách cúng thần linh để cho mưa thuận gió hòa, dạy các bước làm lễ cấp sắc.
Những người trên thuyền làm theo, đang bão giông trời bỗng trở nên yên bình, người Dao vào được đến bờ. Họ thay nhau gìn giữ những dòng chữ quý giá đó, truyền cho nhau cách đọc từ đời này sang đời khác. Người Dao Thanh Phán yêu quý chữ Nôm vì họ coi đó là chữ viết của thần linh ban cho. Điều đó giải thích vì sao trong các gia đình người Dao, dù không biết đọc nhưng họ vẫn giữ gìn quyển sách mà tổ tiên truyền lại như một vật báu.
Ông Chíu Sáng Sòi (bản Khe Lạc, xã Bình Liêu) cũng là một nghệ nhân người Dao Thanh Phán biết bốc thuốc chữa bệnh cứu người qua những trang sách cổ. Theo ông Sòi, sách chữ Nôm kể tường tận về quá trình thiên di của tổ tiên, sự tích về sự hình thành các dòng họ và những bài học về đạo lý làm người. Phiên âm này được đọc theo một cách hoàn toàn khác tiếng Dao sử dụng trong cuộc sống thường ngày, nên các nhà nghiên cứu gọi đó là tiếng Dao trong văn chương. Điều này lý giải vì sao nếu chưa học chữ thì sẽ không hiểu được nội dung các bài hát dân ca của người Dao Thanh Phán.
Nhìn chung, hệ thống sách chữ Nôm của người Dao Thanh Phán ở Quảng Ninh hiện nay có nội dung ghi chép các bài hát dân ca, ghi gia phả, ghi lịch, bài cúng, bài thuốc, câu đối, dạy con trẻ về lễ nghĩa, tậu trâu, học nghề, di chúc, văn tự, bán ruộng nương, nhận con nuôi... Sách chữ Nôm còn răn dạy người trẻ chăm chỉ làm ăn, kính trọng bố mẹ, hòa thuận với anh em, kết bạn với người lương thiện, không làm hại người. Đặc biệt, sách chữ Nôm còn được dùng phổ biến trong lễ cấp sắc, tết nhảy, tục treo tranh lễ tơ hồng, lễ cúng chữa bệnh, cầu mùa, làm nhà, cưới xin, đặt mộ, làm chay, sang cát...
Thầy cúng Triệu Tiến Phúc (khu Đèo Đọc, phường Hoành Bồ) cho biết: Muốn làm được lễ, thầy cúng, nhất là những người mới vào nghề phải đọc thông, viết thạo chữ Nôm. Những cuốn sách này là kho tàng kiến thức được đúc rút qua nhiều thế hệ, phản ánh nguồn gốc, lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Dao, phản ánh quan niệm về vũ trụ, lý giải về các hiện tượng tự nhiên và xã hội kể lại quá trình thiên di, tinh thần đấu tranh chinh phục thiên nhiên, chống ngoại xâm, răn dạy cách đối nhân xử thế, truyền đạt kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, các phong tục tập quán và mọi mặt đời sống tinh thần. Các sách chữ Nôm còn lưu trữ nhiều thể loại văn nghệ dân gian, như trường ca, truyện thơ, ca dao, tục ngữ, hát giao duyên pả dung...
Sách cổ người Dao Thanh Phán là di sản tư liệu đặc sắc và có giá trị nhân văn cao. Tuy nhiên, tại Quảng Ninh đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu về chữ Nôm của dân tộc Dao, trong đó có người Dao Thanh Phán, mà việc bảo tồn chủ yếu dựa vào nỗ lực của các nghệ nhân dân gian. Hiện nay, trong gia đình ông Triệu Thanh Xuân vẫn lưu giữ tất cả các bộ sách chữ Nôm Dao Thanh Phán để phục vụ lễ cấp sắc. Đặc biệt, ông Xuân đã nhân bản sách và chuyển giao cho 17 người để truyền dạy cách viết chữ Nôm.
Được biết, Sở VH-TT&DL đã có dự án sưu tầm chữ Nôm của người Dao ở Hoành Bồ, Cẩm Phả, Tiên Yên và một số địa phương khác. Đặc biệt, từ năm 2010 đến nay Sở đã tổ chức sưu tầm được nhiều sách cổ, trong đó có sách cúng, sách xem tướng số, xem ngày, các bài hát hiện đang lưu trữ tại Bảo tàng - Thư viện Quảng Ninh. Tuy nhiên hiện vẫn chưa thống kê đầy đủ và chưa có kinh phí để tổ chức dịch, nghiên cứu, nên việc tiếp tục nỗ lực bảo tồn sách cổ chữ Nôm vẫn rất cần thiết.
