Quảng Ninh có đa dạng các loại địa hình đồi núi, trung du, đồng bằng, cộng thêm hệ sinh thái biển được đánh giá là nơi có nguồn dược liệu phong phú. Những tri thức dân gian về chữa bệnh bằng thuốc nam được nhiều nghệ nhân qua các thế hệ đúc kết thành bài thuốc quý để cứu người.
Kho tàng tri thức dân gian về chữa bệnh của người Sán Dìu rất phong phú. Trong bối cảnh xưa đường sá khó khăn, cộng đồng đã tích lũy nhiều bài thuốc nam từ các loại cây rừng để chữa bệnh, giải độc. Ví dụ như lá tin nhím, ngải cứu chữa đau bụng, lá nếp vị hồng trị hen, hay các loại lá rừng giã nóng với nước vo gạo để chữa hạch...
Đặc biệt, người Sán Dìu có bài thuốc chữa mở khóa đầu rất hiệu nghiệm cho trẻ sơ sinh, vốn hay bị mắc ở vùng núi đá vôi như Quảng Ninh... Những bài thuốc dân gian này đi kèm các quy tắc và sự kiêng kỵ, dù ít nhiều mang màu sắc tín ngưỡng, nhưng vẫn được người Sán Dìu sử dụng đến nay nhờ tính an toàn và hiệu quả.
Theo truyền thuyết dân gian, người Dao Thanh Y ở Quảng Ninh sở dĩ mặc quần nhuộm chàm chỉ ngắn đến đầu gối vì bị ngã khi sắc thuốc cho mẹ. Chuyện cũ kể rằng, xa xưa trong một bản làng người Dao Thanh Y, có một bà mẹ bị ốm nặng, cô con gái phải lặn lội vượt núi, băng rừng đến tận bản xa trên núi cao để tìm thuốc. Khi sắc xong, bưng lên cho mẹ, cô bị vấp vào quần dài làm đổ hết bát thuốc. Không uống kịp thuốc, bà mẹ đã chết. Quá ân hận, cô gái tự tay xé ống quần của mình ngắn đến ngay đùi. Từ đó người Dao Thanh Y mặc quần ngắn để tỏ lòng hiếu thảo với cha mẹ.
Chuyện xưa cũng nói lên rằng, người Dao sinh sống ở những địa bàn có đường sá cách trở, không gần nhà các thầy lang, sau này là các trạm y tế, nên phải tự lưu giữ nhiều bài thuốc. Đó chủ yếu là các bài thuốc nam dùng để phòng, chữa bệnh và bồi bổ sức khoẻ, đặc biệt là những vị thuốc lá tắm dành cho sản phụ, trẻ sơ sinh. Nhiều vị lá tắm gồm các loại cây rừng, như dẩu lềnh, xương bồ, địa khang đỏ, dào mía, chân chim trắng, số nhà đỏ, bàn tay ma, địa sàn, dây chó sói, địa gió, hoàng đằng trắng... Còn thuốc ngâm chân, nếu lấy đủ vị thì phải gần 40 loại lá khác nhau có thể khử phong, tiêu hàn, kháng khuẩn, chữa chứng nhức mỏi xương khớp, ngủ ngon, tăng cường chất lượng giấc ngủ.
Tương tự, các bài thuốc của người Dao Thanh Phán cũng rất phong phú. Bên cạnh những bài thuốc tắm, người Dao Thanh Phán còn lưu giữ nhiều bài thuốc gia truyền dùng để chữa các bệnh về gan, dạ dày, trĩ, cảm cúm… rất hiệu quả. Trong tổng số hơn một ngàn loài thực vật được thống kê ở Ba Chẽ có tới 30 loài dược liệu như: Ba kích, trà hoa vàng, nấm lim xanh, cát sâm… được bà con nơi đây chế ra nhiều bài thuốc chữa bệnh. Những nghệ nhân dân gian như Triệu Thanh Xuân, Đặng A Mản ở xã Ba Chẽ cho hay, người Dao còn nắm rõ nhiều tri thức dân gian để chữa các bệnh xương khớp, viêm họng, tiêu chảy, cảm cúm, lá tắm bà đẻ sau sinh... Đặc biệt, thuốc chữa xương khớp của họ đã chữa khỏi cho nhiều người bệnh trong vùng.
Người Cao Lan ở Ba Chẽ cũng đang nắm giữ nhiều tri thức dân gian chữa bệnh. Nghệ nhân dân gian Lục Văn Bình ở thôn Khe Pụt Ngoài kể, ông được học nghề thuốc từ nhỏ qua bà nội, bà ngoại, nên biết lấy các loại thuốc nam chữa bệnh cho nhiều người. Đó là các bài thuốc chữa sinh con hiếm muộn, viêm da, khớp, viêm họng, viêm tai, gan, thận, vảy nến, dạ dày, rắn cắn, thiếu máu… Hiện nay, ông Bình cũng đã truyền lại nghề thuốc nam cho vợ con để có thể chữa bệnh, giúp đỡ được nhiều người hơn trong cộng đồng.
Bên cạnh vùng đồi núi, Quảng Ninh còn có vùng biển rộng lớn với nhiều loài thảo mộc có dược tính chữa bệnh mọc trên các đảo đá. Không chỉ am hiểu thiên nhiên, thời tiết, tập tính của các loài cá, ngư dân Hạ Long còn có rất nhiều bài thuốc dân gian chữa bệnh thông thường từ những loài thực vật này. Bà con sử dụng khá phổ biến cây bọng hôi phơi khô chữa ghẻ, lở, cây đơn xương phơi khô, sao với rượu rồi đun nước uống chữa hậu sản, cây phất dụ núi chữa băng huyết, cây lá na để chữa cảm thương hàn. Nếu bị dính sứa độc thì đun nước muối sát lên người, bị gai cá đuối đâm phải thì dùng gạo nếp nhai nhỏ đắp vào…
Ngày nay, khi thuốc tây đã phổ biến, điều kiện chăm sóc sức khoẻ đã có nhiều thuận lợi, nhưng các bài thuốc dân gian vẫn được cộng đồng các dân tộc ở Quảng Ninh lưu giữ và sử dụng khá phổ biến trong cuộc sống hằng ngày. Việc trồng cây dược liệu trong nhân dân được quan tâm nhiều ở các xã thuộc khu vực miền Đông của tỉnh. Hội Đông y Quảng Ninh đã sưu tầm được hàng trăm bài thuốc y dược cổ truyền liên quan đến các bệnh về tiêu hoá, tuần hoàn, tiết niệu, xương khớp, hô hấp, bệnh phụ khoa, côn trùng đốt…
Nhiều trạm y tế, bệnh viện, phòng khám y học cổ truyền đã sử dụng phương pháp châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt và thuốc y học cổ truyền để điều trị cho bệnh nhân… Công tác nghiên cứu khoa học về y dược cổ truyền những năm gần đây cũng được quan tâm hơn thông qua một số dự án, đề tài nghiên cứu khoa học về thực trạng nguồn nguyên dược liệu của tỉnh, xây dựng thử nghiệm mô hình nuôi trồng dược liệu…
