Trong tiến trình chuyển dịch năng lượng, ngành Than đứng trước yêu cầu vừa phải bảo đảm nguồn cung phục vụ sản xuất điện và nền kinh tế, vừa phải đổi mới phương thức khai thác, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm tác động đến môi trường. Với Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV), đây không chỉ là nhiệm vụ trước mắt mà còn là yêu cầu tái cơ cấu toàn diện, hướng tới mô hình tập đoàn công nghiệp - năng lượng - vật liệu hiện đại, phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Nhìn từ thực tế vận hành hệ thống điện tại Việt Nam, trong vài năm trở lại đây, áp lực đảm bảo an ninh năng lượng ngày càng rõ nét. Hiện tượng thời tiết cực đoan, El Nino kéo dài khiến sản lượng thủy điện suy giảm, trong khi nhu cầu điện cho sản xuất và sinh hoạt tiếp tục gia tăng. Trong bối cảnh đó, nhiệt điện than vẫn là nguồn điện có tính ổn định cao, vận hành liên tục để phục vụ phát triển kinh tế và sinh hoạt. Vì vậy, than vẫn giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu năng lượng của Việt Nam, đặc biệt đối với sản xuất điện và một số ngành công nghiệp năng có nhu cầu sử dụng nhiên liệu lớn như: xi măng, sản xuất giấy, luyện kim, hóa chất…

Với vai trò là doanh nghiệp nòng cốt trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh than, TKV đảm nhận đồng thời nhiều khâu trong chuỗi cung ứng, từ thăm dò, khai thác, sàng tuyển, chế biến đến vận chuyển và tiêu thụ. Bên cạnh nguồn than sản xuất trong nước, Tập đoàn còn tổ chức nhập khẩu, pha trộn và cung ứng than theo yêu cầu của các hộ tiêu thụ, trong đó có các nhà máy nhiệt điện. Năng lực tổ chức đồng bộ các khâu là một trong những yếu tố quan trọng giúp bảo đảm nguồn nhiên liệu cho sản xuất, nhất là trong những thời điểm nhu cầu điện tăng cao.

Thực tế sản xuất năm 2026 cho thấy, hoạt động sản xuất kinh doanh của TKV tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Theo thống kê, 9 tháng năm 2026, toàn Tập đoàn sản xuất 27,64 triệu tấn than nguyên khai; tiêu thụ hơn 38,7 triệu tấn (bằng 78,1% kế hoạch năm, tăng 15,8% so với cùng kỳ năm 2025). Trong đó, than cấp cho các nhà máy nhiệt điện đạt 31,69 triệu tấn (tăng 11,5% so với cùng kỳ năm 2025). Năm 2026, TKV phấn đấu sản xuất đạt 36,97 triệu tấn (vượt 5,6% kế hoạch và tăng gần 2 triệu tấn so với kế hoạch năm). Sản lượng than tiêu thụ cả năm dự kiến đạt 50,72 triệu tấn; than nhập khẩu khoảng 11,64 triệu tấn. Những con số này cho thấy sự chủ động của TKV trong cân đối nguồn cung, đẩy mạnh tiêu thụ, đáp ứng nhu cầu than cho sản xuất điện và các ngành kinh tế.

Trên địa bàn Quảng Ninh, hoạt động của TKV còn gắn chặt với sản xuất điện. Năm 2026, hai nhà máy điện của Tập đoàn là Nhiệt điện Đông Triều và Nhiệt điện Cẩm Phả dự kiến sản xuất 6,65 tỷ kWh. Như vậy, cùng với hoạt động khai thác và kinh doanh than, sản xuất điện tạo thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi công nghiệp năng lượng của Tập đoàn tại Vùng mỏ.

Bước sang giai đoạn mới, yêu cầu bảo đảm đủ than cho nền kinh tế trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng đặt ra đòi hỏi TKV phải đổi mới cả phương thức tổ chức sản xuất lẫn mô hình phát triển. Nghị quyết số 79-NQ/TW, ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các tập đoàn kinh tế nhà nước, không chỉ là nắm giữ những lĩnh vực thiết yếu mà phải tiên phong dẫn dắt công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và quản trị hiện đại làm động lực. Đây cũng là cơ sở để TKV xác định lại vai trò, phạm vi hoạt động và những động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới. Đặc biệt, tại cuộc làm việc về tái cơ cấu TKV ngày 29/7/2026 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu, trước mắt phải tái định vị TKV thành tập đoàn công nghiệp năng lượng, vật liệu hiện đại bảo đảm đủ than cho nền kinh tế; đồng thời chủ động nhập khẩu, pha trộn, dự trữ và đa dạng hóa nguồn than nhập khẩu. Mục tiêu là trở thành tập đoàn công nghiệp hiện đại, giữ vai trò nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh nguyên liệu và xây dựng nền công nghiệp tự chủ. Những định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước vừa đặt ra yêu cầu, thách thức lớn, vừa mở ra cơ hội mới để TKV xác định rõ hơn không gian, động lực và hướng phát triển trong dài hạn.

Trên cơ sở kế thừa các nội dung còn phù hợp của Chiến lược phát triển TKV đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 625/QĐ-TTg ngày 17/3/2025 và hiện thực hóa kết luận của Tổng Bí thư, Tập đoàn đang tập trung xây dựng Chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trước mắt, TKV tập trung cơ cấu lại tổ chức và nâng cao hiệu quả hoạt động của các đơn vị thành viên. Trên địa bàn thành phố Quảng Ninh, Tập đoàn định hướng tiếp tục duy trì các đơn vị khai thác, kho vận, sàng tuyển và kinh doanh than; sắp xếp lại một số đơn vị chế biến, cơ cấu các doanh nghiệp cơ khí theo hướng hình thành từ một đến hai doanh nghiệp lớn do TKV nắm cổ phần chi phối. Việc sắp xếp không chỉ nhằm tinh gọn bộ máy mà còn hướng tới nâng cao năng lực quản trị, tập trung nguồn lực và hoàn thiện chuỗi sản xuất, kinh doanh.

Trong lĩnh vực điện, TKV định hướng duy trì các đơn vị sản xuất hiện có tại địa bàn, đồng thời đăng ký đầu tư Dự án Nhà máy nhiệt điện Cẩm Phả III, công suất 660MW, tại khu vực lân cận Nhà máy nhiệt điện Cẩm Phả hiện hữu.

Cùng với tái cơ cấu tổ chức, nhiệm vụ xuyên suốt của TKV vẫn là duy trì năng lực sản xuất than trong nước, kết hợp nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ. Theo định hướng của Tập đoàn, sản lượng than sạch sản xuất trong nước được duy trì khoảng 40 triệu tấn/năm, cùng với lượng than nhập khẩu khoảng 10-20 triệu tấn/năm. Để đạt mục tiêu này, TKV dự kiến đầu tư bổ sung các dự án mỏ, đồng thời phát triển đồng bộ hạ tầng sàng tuyển, kho cảng và vận tải, nâng cao khả năng chủ động trong sản xuất, nhập khẩu, chế biến và pha trộn than.

Trong giai đoạn 2026-2030, Tập đoàn xác định triển khai nhiều nhiệm vụ đầu tư quan trọng, bao gồm: 13 đề án thăm dò, 27 dự án mỏ và 18 dự án khai thác than; cùng các dự án sàng tuyển, hạ tầng cảng, kho và băng tải. Việc phát triển đồng bộ các khâu sẽ góp phần nâng cao năng lực cung ứng, giảm những điểm nghẽn trong vận chuyển và tăng tính chủ động của chuỗi sản xuất, kinh doanh.

Tuy nhiên, Tập đoàn cũng xác định việc mở rộng sản xuất phải đi cùng hiệu quả đầu tư và khả năng kiểm soát tác động môi trường. Với những mỏ có điều kiện khai thác ngày càng phức tạp, việc lựa chọn công nghệ phù hợp, tăng năng suất lao động và nâng cao mức độ an toàn có ý nghĩa quyết định đối với khả năng duy trì sản lượng trong dài hạn. Trọng tâm trước mắt là đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa trong các công đoạn, đặc biệt tại các mỏ khai thác hầm lò và nghiên cứu, tiếp nhận, làm chủ công nghệ khai thác các mỏ sâu, mỏ khó.

Một hướng phát triển khác là khai thác giá trị từ các nguồn tài nguyên phát sinh trong quá trình sản xuất. Theo quy hoạch các khu vực hoạt động khai thác, sử dụng và kinh doanh đất đá thải mỏ của TKV trên địa bàn thành phố Quảng Ninh đến năm 2030 và dự báo sau năm 2030, có 16 địa điểm với tổng khối lượng đất, đá thải mỏ có thể thu hồi khoảng 633,46 triệu m³, bình quân 82 triệu m³ mỗi năm. Quy mô nguồn vật liệu này mở ra khả năng phát triển sản phẩm phục vụ san lấp, xây dựng và các mục đích sử dụng phù hợp.

Cùng với đó, TKV định hướng tiếp tục nâng tỷ lệ tái sử dụng nước thải mỏ, cải tạo các moong khai thác đã kết thúc thành hồ chứa nước ngọt, thu hồi và tái sử dụng tối đa đất đá thải, tro xỉ nhiệt điện; triển khai kế hoạch giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tham gia thị trường carbon. Đây là những nhiệm vụ cần được thực hiện có lộ trình, gắn với năng lực công nghệ, nguồn lực đầu tư và yêu cầu kiểm soát môi trường trong từng khâu sản xuất. Hướng đi này phù hợp để TKV từng bước mở rộng không gian phát triển, giảm phụ thuộc vào việc gia tăng sản lượng khai thác đơn thuần và nâng cao giá trị tạo ra trên mỗi đơn vị tài nguyên.

Bên cạnh việc đầu tư công nghệ để cải thiện điều kiện làm việc, Tập đoàn tiếp tục quan tâm đến thu nhập, chế độ phúc lợi, chăm sóc sức khỏe, đào tạo nghề và nhà ở cho công nhân… nhằm đáp ứng yêu cầu sản xuất trong điều kiện mới.

Từ yêu cầu bảo đảm nguồn cung năng lượng đến mục tiêu phát triển xanh, TKV đang đứng trước một quá trình chuyển đổi toàn diện về tái cơ cấu tổ chức, hiện đại hóa công nghệ, sử dụng hiệu quả tài nguyên và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tạo nền tảng cho mô hình tập đoàn công nghiệp - năng lượng - vật liệu hiện đại. Với Vùng mỏ Quảng Ninh, đổi mới ngành Than không chỉ nhằm giữ vững vai trò trụ cột năng lượng quốc gia mà còn góp phần hài hòa mục tiêu phát triển công nghiệp với bảo vệ môi trường, nâng cao đời sống người lao động và phát triển bền vững

---

Thực hiện: HOÀNG NGA
Trình bày: VŨ LAN HƯƠNG