Đối với ngành Than – lĩnh vực có vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, hiện đại hóa sản xuất đặt ra ngày càng cấp thiết. Nhận thức rõ điều đó, Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã kiên định định hướng phát triển theo hướng hiện đại, an toàn, hiệu quả và bền vững. Qua đó, từng bước nâng cao năng suất lao động, cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động, sử dụng tiết kiệm tài nguyên và giảm thiểu tác động đến môi trường.

Thực tiễn phát triển ngành Than những năm qua cho thấy, khoa học công nghệ đã và đang trở thành yếu tố then chốt quyết định hiệu quả sản xuất, mức độ an toàn và tính bền vững. TKV xác định đổi mới công nghệ không chỉ nhằm giải quyết những yêu cầu trước mắt, mà là chiến lược lâu dài, xuyên suốt quá trình phát triển. Trên cơ sở đó, TKV đã chỉ đạo các đơn vị thành viên đẩy nhanh ứng dụng cơ giới hóa, tự động hóa, tin học hóa vào các khâu sản xuất; từng bước triển khai chuyển đổi số trong quản lý, điều hành. Từ các mỏ than hầm lò, mỏ lộ thiên đến hệ thống kho bãi, cảng biển, việc ứng dụng công nghệ hiện đại đã góp phần làm thay đổi căn bản diện mạo ngành Than, tạo chuyển biến rõ nét về năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Tại các mỏ than hầm lò – nơi điều kiện địa chất ngày càng phức tạp, khai thác xuống sâu, TKV tập trung đầu tư, hiện đại hóa công nghệ khai thác, coi đây là khâu đột phá để nâng cao năng lực sản xuất. Nhiều mỏ đã mạnh dạn áp dụng các giải pháp cơ giới hóa đồng bộ, tự động hóa các công đoạn đào lò, khai thác, vận tải, thông gió, thoát nước. Qua đó tăng hệ số an toàn, ổn định sản xuất và từng bước hình thành mô hình mỏ hầm lò hiện đại.

Việc đầu tư và đưa vào vận hành các lò giếng đứng tại những mỏ lớn như Mông Dương, Núi Béo, Hà Lầm, Hạ Long được xác định là bước đi chiến lược, góp phần xây dựng các mỏ có trình độ công nghệ tiên tiến, năng suất cao, ít lao động trực tiếp. Song song với đó, TKV cũng chủ động nghiên cứu, áp dụng các công nghệ khai thác phù hợp với điều kiện địa chất phức tạp nhằm bảo đảm khai thác an toàn, hiệu quả và bền vững trong bối cảnh tài nguyên ngày càng xuống sâu.

Một minh chứng cho hiệu quả của đổi mới công nghệ là việc Công ty Than Dương Huy khánh thành và đưa vào hoạt động Lò chợ cơ giới hóa đồng bộ TT-10-11/Vỉa 10 Khu Trung tâm. Công trình được triển khai trong điều kiện các diện khai thác truyền thống dần kết thúc, địa chất biến động phức tạp. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo quyết liệt của lãnh đạo Công ty, sự phối hợp chặt chẽ của các phòng, ban chuyên môn và các đơn vị thi công, lò chợ đã hoàn thành đúng tiến độ, đảm bảo tuyệt đối an toàn. Sau khi vận hành thử nghiệm, lò chợ nhanh chóng đi vào khai thác ổn định, đạt sản lượng trung bình khoảng 2.500 tấn/ngày, đóng góp quan trọng vào việc bảo đảm sản lượng than hầm lò của đơn vị. Việc đưa lò chợ đầu tiên dưới mức -100 vào khai thác không chỉ góp phần giúp Than Dương Huy đạt công suất thiết kế 2,5 triệu tấn than hầm lò/năm, mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong tiến trình mở mỏ xuống dưới mức -250. Đây được coi là dấu mốc quan trọng, khẳng định hướng phát triển ổn định, lâu dài của đơn vị, đồng thời góp phần củng cố vị thế của Vùng than Cẩm Phả trong chiến lược phát triển chung của TKV.

Cùng với đổi mới công nghệ khai thác, các giải pháp tự động hóa, số hóa trong quản lý và điều hành cũng được Tập đoàn triển khai đồng bộ. Hệ thống điều khiển tập trung các tuyến băng tải, dây chuyền sàng tuyển; hệ thống camera IP giám sát trong và ngoài lò; các phần mềm quản lý ca lệnh sản xuất, lao động tiền lương… đã phát huy hiệu quả rõ nét. Những giải pháp này giúp giảm chi phí vận hành, tiết kiệm năng lượng, giảm thời gian sự cố, nâng cao tuổi thọ thiết bị và giảm đáng kể nhân lực trực tiếp, đồng thời tăng cường tính minh bạch, kỷ luật trong quản lý sản xuất.

Ở khâu kho vận và tiêu thụ, Công ty Kho vận và Cảng Cẩm Phả – Vinacomin là một trong những đơn vị đi đầu trong ứng dụng công nghệ hiện đại. Việc xây dựng hạ tầng truyền dẫn cáp quang, trung tâm dữ liệu tập trung; lắp đặt hệ thống camera giám sát tại các điểm sản xuất; điều khiển từ xa các khâu xếp dỡ, vận chuyển than; quản lý luồng tàu bằng phần mềm hải đồ điện tử; tự động hóa công tác quản lý nhiên liệu… đã góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, bảo đảm an toàn, giảm chi phí và nhân lực vận hành, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của hoạt động logistics than.

Những kết quả đạt được cho thấy, đổi mới công nghệ đã thực sự trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng bền vững của ngành Than, tạo nền tảng vững chắc để TKV thực hiện tốt vai trò trụ cột trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Trong chiến lược phát triển giai đoạn tới, TKV kiên định mục tiêu lấy khoa học công nghệ và chuyển đổi số làm trụ cột. Các đơn vị trong Tập đoàn được chỉ đạo đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, tin học hóa trong sản xuất; xây dựng các phòng giám sát, điều khiển tập trung để giám sát, vận hành từ xa các công đoạn, từng bước hiện thực hóa mô hình “mỏ xanh, sạch, hiện đại, ít người”.

Theo Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Nguyễn Văn Tuân, khoa học công nghệ là động lực then chốt để nâng cao năng suất, đảm bảo an toàn, giảm chi phí sản xuất và tăng tính bền vững trong khai thác, chế biến than. Trong bối cảnh yêu cầu ngày càng cao về bảo vệ môi trường, chuyển đổi số và xu hướng phát triển bền vững, công nghệ khai thác hiện đại chính là chìa khóa để ngành Than đổi mới và phát triển bền vững. Việc làm chủ, ứng dụng hiệu quả các công nghệ tiên tiến; từng bước nội địa hóa thiết bị, phụ tùng; triển khai chuyển đổi số bài bản, khoa học đang tạo nền tảng vững chắc để TKV tiếp tục chinh phục những tầng than ngày càng sâu hơn, khó hơn, nhưng an toàn và hiệu quả hơn.

Thực tế cho thấy, trong giai đoạn 2020-2025, TKV đã đạt nhiều thành quả nổi bật trong ứng dụng khoa học công nghệ: Hoàn tất hợp nhất các mỏ lộ thiên lớn; mở rộng cơ giới hóa trong khai thác và đào lò với 13 dây chuyền cơ giới hóa đồng bộ; tăng cường áp dụng công nghệ sàng tuyển hiện đại và tự động hóa trong nhà máy; đầu tư hệ thống giám sát từ xa, điều hành thông minh… Tỷ lệ than khai thác bằng cơ giới hóa tại hầm lò đã đạt khoảng 14% tổng sản lượng, tỷ lệ vận tải bằng băng tải cũng tăng lên đáng kể. Đồng thời kiên trì đẩy mạnh ứng dụng cơ giới hóa, tự động hóa, tin học hóa và bước đầu triển khai chuyển đổi số, tạo ra những thay đổi rõ rệt trong mô hình sản xuất và quản trị. Những kết quả đạt được là minh chứng cho tư duy đổi mới, dám nghĩ, dám làm và khát vọng phát triển của TKV. Trong đó, TKV đã đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng các công nghệ hiện đại như: trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình mỏ số (Digital Twin), cảm biến điện tử… và tăng cường liên kết với các viện nghiên cứu, trường đại học trong và ngoài nước. Tập đoàn đặt mục tiêu từng bước hiện đại hóa toàn diện khai thác hầm lò, lộ thiên, sàng tuyển và chế biến than; hướng đến mỏ thông minh, ít người, an toàn, phát thải thấp và hiệu quả cao.

Trên nền tảng những kết quả đạt được, trong năm 2025, TKV đặt mục tiêu hoàn thành chuyển đổi số, đưa hầu hết hoạt động sản xuất kinh doanh lên nền tảng số, tận dụng sức mạnh của dữ liệu và công nghệ số để nâng cao hiệu quả quản trị, năng suất lao động và năng lực cạnh tranh. Đây không chỉ là bước đi tất yếu của ngành Than, mà còn là đóng góp quan trọng vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Với chiến lược đổi mới công nghệ đồng bộ và quyết liệt, TKV đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng ngành Than hiện đại, an toàn và phát triển bền vững trong giai đoạn tới. Mới đây, Tập đoàn đã hợp tác với FPT triển khai hệ thống báo cáo quản trị, bản đồ sáng kiến số, đặc biệt là hợp tác tư vấn Đề án Chuyển đổi số; Tiếp tục đẩy nhanh việc triển khai các nhiệm vụ quan trọng thuộc Đề án Chuyển đổi số; ưu tiên nghiên cứu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) vào hoạt động sản xuất, kinh doanh; đồng thời, thực hiện đánh giá bước đầu, cập nhật và hoàn thiện Đề án.

Bên cạnh việc hiện đại hóa công nghệ, TKV đặc biệt chú trọng đến công tác đào tạo, phát triển nguồn nhân lực số. Nhiều cán bộ, công nhân kỹ thuật đã được đào tạo chuyên sâu về thiết bị số, tự động hóa, từ đó góp phần lan tỏa kỹ năng số sâu rộng trong từng tổ, đội sản xuất. Không chỉ dừng lại ở sản xuất, TKV còn đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, tạo bước phát triển đồng bộ và bền vững. Việc triển khai hệ thống quan trắc tự động, xe tưới nước công suất lớn, phun sương dập bụi, xử lý nước thải thông minh… đã và đang góp phần xây dựng môi trường làm việc xanh - sạch - hiện đại tại nhiều đơn vị trong toàn Tập đoàn.

Ứng dụng khoa học công nghệ trong ngành Than đã và đang tạo ra những bước tiến vượt bậc, từ nâng cao hiệu quả sản xuất, bảo vệ môi trường đến thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành. Đây chính là chìa khóa để ngành Than tiếp tục phát triển và có những đóng góp quan trọng vào kinh tế quốc gia.