Với 43 thành phần dân tộc cùng sinh sống, Quảng Ninh sở hữu kho tàng văn hoá dân tộc phong phú và đa dạng. Đây là những di sản quý làm cơ sở để xây dựng nhà bảo tồn văn hóa các dân tộc, phát triển du lịch trải nghiệm. Tuy nhiên, mô hình nhà văn hoá các dân tộc đang cần được phát huy thế mạnh, khai thác tối đa tiềm năng.
Hiện nay, các nhà văn hóa dân tộc ở Quảng Ninh có quy mô từ vài trăm đến hàng nghìn m2. Một số công trình có quy mô đã được xây dựng tập trung vào trải nghiệm văn hoá tạo ra sản phẩm du lịch độc đáo.
Đơn cử như Khu bảo tồn văn hoá người Dao Thanh Y nằm tại thôn Chín Gian, xã Quảng La, được xây dựng từ năm 2009 với tổng diện tích hơn 5ha. Công trình bao gồm 1 nhà sinh hoạt văn hoá truyền thống được làm theo lối kiến trúc nhà sàn và 2 nhà mẫu phục dựng. Thành phố Hạ Long trước đây đã dành ngân sách gần 4 tỷ đồng để tiếp tục xây dựng các hạng mục bổ sung, duy trì các lễ hội truyền thống tại đây, nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân.
Tương tự, Trung tâm Văn hóa - Thể thao các dân tộc vùng Đông Bắc nằm ở xã Tiên Yên, được đưa vào sử dụng từ năm 2017. Công trình có tổng diện tích 9,1ha, bao gồm: Khối nhà văn hóa được xây dựng trên diện tích 7.337m2, gồm hội trường 500 chỗ ngồi, khu trưng bày văn hóa truyền thống, khu học tập các bộ môn văn hóa nghệ thuật, thư viện... Tại đây, du khách được tìm hiểu những nét riêng đời sống văn hóa các tộc người vùng Đông Bắc.
Đầu năm 2019, Khu văn hóa thể thao dân tộc Tày thôn Đồng Đình (xã Tiên Yên) được đưa vào sử dụng, với quy mô 1,7ha, gồm: Nhà văn hóa với kiến trúc nhà sàn truyền thống, bãi đỗ xe và nhiều hạng mục khác với tổng đầu tư hơn 9,3 tỷ đồng. Khu văn hóa đã phục vụ tốt việc tổ chức lễ hội hằng năm, đồng thời phát huy, giữ gìn văn hóa dân tộc Tày nơi đây.
Cũng từ năm 2019, Khu bảo tồn văn hóa người Dao tại thôn Sơn Hải, xã Ba Chẽ được xây dựng đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng. Công trình không chỉ là nơi trưng bày, giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống, mà còn là địa điểm tổ chức lễ hội, truyền dạy nghề thủ công, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Ngày 21/6/2023, UBND tỉnh (nay là UBND thành phố) đã ban hành Kế hoạch số 161/KH-UBND về thí điểm xây dựng, bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa 4 làng DTTS gắn với phát triển du lịch cộng đồng khu vực miền núi, giai đoạn 2023-2025. Đó là làng người Dao ở thôn Pò Hèn, xã Hải Sơn, làng người Tày ở thôn Bản Cáu, xã Lục Hồn, làng người Sán Chỉ ở thôn Lục Ngù, xã Bình Liêu và làng người Sán Dìu ở thôn Vòng Tre, đặc khu Vân Đồn.
Các địa phương đã phân bổ kế hoạch vốn để xây dựng các bản làng văn hóa. Làng Văn hóa - Du lịch dân tộc Sán Dìu ở đặc khu Vân Đồn khánh thành vào cuối năm 2024 đã trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng và điểm đến văn hóa đặc sắc. Làng bao gồm một nhà truyền thống 5 gian, 2 tầng trên diện tích 300m², là nơi trưng bày các hiện vật và công cụ gắn liền với đời sống của người Sán Dìu.
Ngoài những công trình nêu trên, các địa phương của Quảng Ninh đang tiếp tục hoàn thiện một số hạng mục còn lại, cũng như đề xuất những dự án bảo tồn mới. Đơn cử như xã Ba Chẽ đề xuất chủ trương xây dựng Làng văn hóa các dân tộc Quảng Ninh trên cơ sở mở rộng Khu văn hóa người Dao ở Sơn Hải. Đây là công trình thể hiện rõ quan điểm nhất quán về phát triển văn hóa ngang tầm với phát triển kinh tế, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực cho sự phát triển bền vững.
Làng văn hóa dân tộc Tày ở thôn Bản Cáu, xã Lục Hồn được quy hoạch trong một không gian bản làng yên bình, khoáng đạt, tiêu biểu mang đậm bản sắc truyền thống của đồng bào dân tộc Tày. Chủ tịch UBND xã Lục Hồn Vi Tiến Vượng cho biết: "Hiện nay chúng tôi đang tiếp tục vận động người dân hiến và thực hiện đền bù GPMB cho một số hộ. Trên địa bàn xã hiện còn 4 căn nhà cổ truyền thống đang được UBND xã lên phương án bảo tồn, phát huy giá trị kiến trúc mang đặc trưng nguyên bản của người Tày".
Tương tự, Làng văn hóa người Sán Chỉ tại thôn Lục Ngù, xã Bình Liêu là mô hình điểm trong bảo tồn bản sắc văn hóa gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng. Phó Chủ tịch UBND xã Bình Liêu Hoàng Huy Trọng cho biết: "Làng văn hoá người Sán Chỉ đã được phân bổ ngân sách đầu tư hàng năm. Trước đây, tỉnh phân cho các địa phương cấp huyện và huyện Bình Liêu đã phân khai nguồn vốn thực hiện một số hạng mục. Khi triển khai thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, dự án được chuyển về Ban QLDA đầu tư xây dựng khu vực II rồi tiếp tục được giao về cho xã Bình Liêu quản lý. Sau khi làng văn hóa được phê duyệt quy hoạch, chúng tôi đã triển khai chia thành nhiều giai đoạn thực hiện với nhiều hạng mục cụ thể".
Tuy nhiên, cơ sở vật chất ở một số nơi còn thiếu, một số công trình đã hoàn thiện, nhưng lại làm du lịch sân khấu hóa, thiếu sự tham gia thực sự của cộng đồng. Thêm nữa, nhiều công trình thiếu đi sự đồng bộ, thiếu kế hoạch dài hạn, dẫn đến chậm tiến độ và thiếu bổ trợ lẫn nhau. Để gỡ khó cho các nhà văn hóa dân tộc, cần tăng cường huy động các nguồn lực xã hội, ứng dụng công nghệ số (VR/AR, 3D) để tái tạo văn hoá mà không làm mất bản sắc, đồng thời hợp tác chặt chẽ giữa nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Chỉ khi thực hiện đồng bộ các giải pháp, việc bảo tồn văn hóa các dân tộc mới thực sự bền vững.
