Giáo sư Hoàng Giáp: "Quảng Ninh có di sản Hán Nôm rất đồ sộ..."

Nguyên là Trưởng Phòng Sưu tầm (Viện Nghiên cứu Hán - Nôm), Giáo sư Hoàng Giáp đã từng tham gia nhiều công trình sưu tầm, nghiên cứu về di sản Hán Nôm ở Quảng Ninh và hiện ông cũng đang hỗ trợ tích cực cho tỉnh về lĩnh vực này nhằm lưu giữ, phát huy giá trị di sản Hán Nôm trên địa bàn.

Mới đây, trong chuyến về Quảng Ninh công tác của Giáo sư Hoàng Giáp, chúng tôi đã có cuộc trao đổi rất bổ ích với ông về vấn đề này...

- Thưa Giáo sư Hoàng Giáp, được biết trong chuyến về Quảng Ninh lần này, ông vừa đi khảo sát tại nền cũ của một ngôi chùa cổ ở phường Việt Hưng (TP Hạ Long). Ngôi chùa ấy có gì khiến ông quan tâm ở đó?

+ Đó là chùa Vạn Yên, tên cổ là chùa Vạn Thánh, thuộc làng Vạn Yên, tổng Vạn Yên, châu Hoành Bồ, tỉnh Quảng Yên. Chùa được xây từ thời Lê Trung Hưng. Tổng Vạn Yên xưa rất rộng, bao gồm Yên Lượng, Yên Cư, Đại Đán, Tiêu Giao, Vạn Yên, Đồng Ho; vùng đất kéo dài từ đây đến tận thị trấn Trới sang xã Sơn Dương rồi lên mãi Hoành Mô, kéo sang tới tận Yên Lập. Làng Vạn Yên là làng đầu tổng, thường là làng lớn có sức mạnh về kinh tế văn hoá cho nên lấy tên làng làm tên tổng. Làng Vạn Yên xưa có 5 thôn, có 1 đình chính, chùa chính ở Vạn Yên, 4 thôn còn lại cũng đều có chùa, có đình nhưng không lớn bằng. Theo tôi nghĩ, có khả năng nơi đây xưa còn là phố thị sầm uất, dân cư đông đúc bởi việc giao thương buôn bán rất thuận lợi, tiếp giáp với Cửa Lục. Đã có một thời tỉnh lỵ của Quảng Yên chuyển từ TX Quảng Yên hôm nay chuyển lên đặt tại Hoành Bồ. Tôi nghĩ nếu các nhà khoa học vào cuộc làm công tác khảo cổ, biết đâu có thể sẽ tìm thấy gì đó, như đồ gốm cổ chẳng hạn, ở đây…

- Từ nguồn tư liệu nào mà ông có được những thông tin đó, thưa Giáo sư?

+ Tôi đã đi tìm thần tích thần sắc về làng Vạn Yên. Thần tích thần sắc dễ tìm hơn do chính quyền phong kiến quản lý, từ tổng, huyện đến Bộ Lễ. Còn chùa lại không thuộc chính quyền quản lý, mà của Phật giáo, do tăng lữ lưu trữ. Ban đầu tôi cũng lo là không tìm được gì. Nhưng rất may tôi đã tìm thấy hương ước của làng được các cụ chánh tổng, lý trưởng cho chép lại vào khoảng những năm 1936 đến 1944, trước Cách mạng tháng Tám. Tài liệu này ghi chép rất cụ thể về làng xóm, thờ cúng, khuyến học và có ghi chép về ngôi chùa Vạn Thánh, tức chùa Vạn Yên sau này. Chùa có 4 mẫu ruộng giao cho nhà sư canh tác để lấy lợi tức để tổ chức các hoạt động của chùa…

- Thưa Giáo sư, tại sao chùa thờ Phật mà lại có tên “Vạn Thánh” ạ? Giáo sư lý giải về vấn đề này như thế nào?

+ Thú thực là cái tên chùa cũng đã làm chúng tôi băn khoăn suy nghĩ. Đừng hiểu “Vạn Thánh” nghĩa là chùa có… “vạn ông thánh”! Không phải vậy, “Thánh” được hiểu là linh thiêng, chùa gắn với sự linh thiêng. Người ta vẫn quen nghĩ rằng, đình, đền mới linh thiêng còn chùa thì không như vậy. Nghĩ vậy là sai, bởi vì đã là Phật là đấng tối cao, sao lại không thiêng? Cái thiêng của Phật là phổ độ tất cả không phân biệt giàu nghèo, cứu độ mọi chúng sinh…

Đền thờ Vũ Phi Hổ (xã Lê Lợi, Hoành Bồ), người mà theo Giáo sư Hoàng Giáp, là tiến sĩ đầu tiên của Quảng Ninh...
Đền thờ Vũ Phi Hổ (xã Lê Lợi, Hoành Bồ), người mà theo Giáo sư Hoàng Giáp, là tiến sĩ đầu tiên của Quảng Ninh...

Thêm nữa, tôi cho rằng, cũng có thể có cách giải thích khác, đó là chùa Vạn Thánh ngoài thờ Phật còn thờ một đức ông hay vị thánh nào đó rất linh thiêng mà chúng ta còn chưa tìm thấy bia đá, tư liệu Hán Nôm để xác định. Tôi ngờ rằng, cái tên đường xuống chùa các cụ vẫn gọi là đường Nhà Thánh có liên quan đến tên chùa và việc thờ tự trong chùa. Nếu điều đó đúng thì ắt hẳn đức ông đó thiêng lắm. Nói về sự linh thiêng của những ngôi chùa trong cả nước, dân gian chẳng có câu: “Đức Ông chùa Hà, đức bà chùa Hương” đó sao. Mà ngay cả ở Quảng Ninh ta, chỗ Cửa Ông cũng có một ngôi chùa tên thờ một vị thánh là Trần Tung, “ông thầy” của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử đó thôi…

- Thưa Giáo sư, ông vừa nhắc đến Cụm di tích Cửa Ông và vị thánh là Trần Tung. Từng có một vài ý kiến cho rằng đã có sự nhầm lẫn giữa Trần Tung với Trần Quốc Tảng ở đây?

+ Không thể có chuyện nhầm lẫn như thế được. Trần Tung, tức là Tuệ Trung Thượng sĩ, được thờ ở chùa; còn Trần Quốc Tảng được thờ ở đền. Hai con người hoàn toàn khác nhau, một danh tướng, một là nhà sư, sao lại có thể nhầm lẫn được…

- Và như vậy, theo Giáo sư, chuyện Trần Quốc Tảng có ra Cửa Ông, mất ở đây là không còn gì phải bàn cãi?

+ Đúng thế. Nói Trần Quốc Tảng không ở đó, không mất ở đó, mà chỉ là nhầm lẫn với Trần Tung… tôi nghĩ là thiếu cơ sở khoa học, thiếu căn cứ lịch sử… Chỉ riêng việc nhân dân thờ Đức Ông ở đó nhiều đời nay đã là đương nhiên thờ Trần Quốc Tảng rồi. Lịch sử có chép Trần Quốc Tảng ra vùng đất này. Và cũng phải nói thêm, đền Cửa Ông là thờ Đức Ông chứ không phải thờ “cá Ông”. Tôi xin nhấn mạnh rằng, “Ông” là Đức Ông; bởi miền Bắc không gọi cá voi là cá Ông, chỉ có miền Trung, miền Nam mới gọi thế. Thêm nữa, cá Ông dân gian phong là Nam Hải đại vương, chứ không gọi là Đông Hải đại vương như người ta nhầm lẫn. Trong năm nay, tôi sẽ đưa ra một công trình để chứng minh, làm sáng tỏ vấn đề này, với đầy đủ bằng chứng lịch sử. …

- Công trình đó là gì vậy, thưa Giáo sư?

+ Đó là cuốn sách Tướng lĩnh nhà Trần. Tôi sẽ hoàn thành xuất bản trong năm nay. Cuốn sách tập hợp 18 vị tướng nhà Trần, trong đó đương nhiên là có một phần viết về cụ Trần Quốc Tảng. Còn chi tiết thế nào thì… bây giờ chưa thể tiết lộ hết được (cười)…

- Nhân đây, Giáo sư có thể cho vài ý kiến đánh giá khái quát về di sản Hán Nôm ở Quảng Ninh hiện nay?

+ Trước đây, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã xuống điền dã tại các địa phương trong tỉnh sưu tầm, biên dịch, hiệu đính để có thể cho ra đời cuốn “Di sản Hán Nôm Quảng Ninh”, giới thiệu các tư liệu văn khắc, thần tích, sắc phong, khoán lệ, hương ước, thơ phú. Tiếc là cuốn sách đó chưa được xuất bản, không biết tài liệu sưu tầm được còn lưu trữ ở Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch hay không nữa(?). Còn về di sản Hán Nôm ở Quảng Ninh, tôi không thể dùng vài câu để nói hết được. Chỉ biết là di sản Hán Nôm ở Quảng Ninh vô cùng đồ sộ, phong phú lắm mà chúng ta chưa khai thác hết được. Có chỗ lại chưa hiểu hết, đánh giá hết giá trị của nó…

- Nghe nói, khi đi điền dã để làm cuốn Di sản Hán - Nôm Quảng Ninh, có một di tích ở huyện Hoành Bồ rất được ông quan tâm. Cụ thể đó là di tích nào vậy, thưa Giáo sư?

+ Tôi muốn nói đến Di tích núi Mằn ở Hoành Bồ. Tôi cho rằng, núi này còn linh thiêng hơn cả núi Bài Thơ. Trên đó còn có câu truyền rằng “Mằn sơn trấn hải, vạn đại đế vương”, tức là có núi Mằn trấn ở Cửa Lục thì đất đai quốc gia sẽ muôn đời bền vững. Ở trên núi Mằn có thờ thần núi và cả thần nước, tức ông Dài. Ông Dài là biến thể của thần nước, biến thể của Linh Lang đại vương, vị thần trấn giữ ở các cửa biển, đầu sông, con suối. Một điều nữa là ở đó có nhiều thành quách thời nhà Mạc, còn nhiều phiến đá đã được người xưa đẽo gọt. Tôi nghĩ là nếu khảo cổ thì còn tiếp tục phát hiện ra nhiều vấn đề hơn nữa. Có thể niên đại còn xa xưa hơn nữa chứ không dừng lại ở thời Mạc. Bởi xa xưa hơn nữa người ta đã buôn bán giao thương ở trong Hoành Bồ này rồi; thậm chí còn tương đương hoặc sớm hơn cả Thương cảng Vân Đồn. Bởi như đã biết, trước đây hoạt động buôn bán diễn ra ở Hải Dương rồi chuyển ra Hoành Bồ vì nơi đây có những vụng nước sâu. Đến đời Lý, do vua Lý Thánh Tông buộc phải buôn bán giao thương ở nơi cửa biển không cho thương gia nước ngoài vào sâu trong đất liền nên việc buôn bán mới được làm ở Vân Đồn. Đừng bỏ đi khu di tích núi Mằn, uổng lắm phí lắm... Ở Hoành Bồ, chúng tôi cũng đã tìm thấy phiến đá thờ Vũ Phi Hổ, tiến sĩ đầu tiên của Quảng Ninh từ thời Lê sơ (không kể Đông Triều, vì trước kia Đông Triều thuộc Hải Dương). Tôi đã đề xuất đưa cụ Vũ Phi Hổ vào thờ ở Khu văn hoá núi Bài Thơ…

- Nghe nói khi khảo sát tư liệu Hán Nôm ở Tiên Yên, ông cũng phát hiện ra vấn đề tương tự như vậy?

+ Đúng thế. Tôi đã có lần trực tiếp giúp huyện Tiên Yên khảo sát di sản Hán Nôm để làm hồ sơ xếp hạng di tích cho 3 ngôi chùa. Trong đó có tìm thấy một văn bia rất quan trọng vào loại cổ nhất, từ thời Chính Hoà (niên hiệu của vua Lê Hy Tông, từ tháng 10-1680 đến 3-1705) Đây là văn bia cổ thứ hai, chỉ thua văn bia trên núi Bài Thơ. Như thế có nghĩa là, từ xưa đã có người Kinh sinh sống ở Tiên Yên nên mới xây chùa. Những gì mà người ta khẳng định rằng từ Hòn Gai trở ra miền Đông, trong đó có Tiên Yên xưa, chỉ toàn đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, là không đúng. Người dân tộc chỉ xây miếu chứ sao lại xây chùa bao giờ nhỉ?…

- Cảm ơn Giáo sư về cuộc trò chuyện này.

Phạm Học (Thực hiện)

Cùng chuyên mục