Bảo tồn các di sản văn hoá ngành Than trong bối cảnh mới

Qua 40 năm đổi mới cùng đất nước, Quảng Ninh phát triển vững vàng trên điểm tựa kinh tế và văn hoá. Nói về kinh tế Quảng Ninh, không thể không nhắc đến ngành Than và nói về văn hoá cũng không thể không kể đến văn hoá công nhân mỏ. Bởi vậy, việc phát huy giá trị văn hoá công nhân mỏ cũng sẽ góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá Quảng Ninh.

Tại Quảng Ninh, những di tích lịch sử luôn là nơi để giáo dục truyền thống cách mạng cho lớp lớp thợ mỏ. Một số di tích tiêu biểu nhất liên quan đến ngành Than có thể kể đến như: Tượng đài liệt sĩ Ngô Huy Tăng ở Cửa Ông, Di tích cách mạng tại Vũng Đục, Quảng trường 12/11 tại phường Cẩm Phả - nơi khởi nguồn cuộc tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ năm 1936, Di tích chi bộ Đảng đầu tiên ở khu mỏ tại phường Mạo Khê, Khu di tích Miếu mỏ - địa điểm khai thác than đầu tiên tại phường Yên Thọ, Di tích Bác Hồ về thăm Công trường Than Đèo Nai...

bqn_tr_2535100_doan_vien_thanh_nien_cham_soc_di_tich_dia_diem_thanh_lap_chi_bo_dang_dau_tien_tai_mao_khe_09250328.jpg
Đoàn viên, thanh niên chăm sóc di tích Địa điểm thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên tại Mạo Khê.

Theo ông Bùi Khắc Trực, nguyên Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Đảng uỷ Than Quảng Ninh, về văn hoá phi vật thể, cốt lõi của văn hóa thợ mỏ là truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”. Đây không chỉ là khẩu hiệu đấu tranh cách mạng, mà đã trở thành triết lý lao động, triết lý quản trị và chuẩn mực đạo đức của nhiều thế hệ công nhân ngành Than. Bên cạnh đó, hàng ngàn câu ca dao Vùng mỏ đã được sưu tầm cũng khẳng định giá trị văn hoá dân gian đặc sắc do những người công nhân mỏ tạo dựng.

Trong những năm tiếp theo, ngành Than hướng tới mục tiêu bảo tồn, phát huy và khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa để xây dựng nền văn hóa công nghiệp hiện đại, giàu bản sắc; hình thành môi trường văn hóa trong doanh nghiệp; lan tỏa giá trị văn hóa thợ mỏ trở thành thương hiệu văn hóa Quảng Ninh. Bên cạnh đó là việc đẩy mạnh công tác sưu tầm, nghiên cứu và số hóa các tư liệu về ký ức thợ mỏ, hồi ký, nhật ký lao động, câu chuyện nghề, ca dao Vùng mỏ, tác phẩm VHNT về Vùng mỏ để hình thành kho dữ liệu số về văn hóa thợ mỏ phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá.

Quảng Ninh hiện sở hữu hệ thống di tích lịch sử cách mạng và di sản công nghiệp có giá trị lớn, phản ánh quá trình hình thành và phát triển của công nhân mỏ. Đây là nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa.

Cũng theo ông Bùi Khắc Trực, cần xây dựng tuyến tham quan "Hành trình văn hóa Vùng mỏ", kết nối các địa điểm như Quảng trường 12/11, di tích Vũng Đục, tượng đài Ngô Huy Tăng, di tích Chi bộ Mạo Khê, tượng đài Vũ Văn Hiếu, tượng đài Nguyễn Văn Cừ, Miếu mỏ, địa điểm Bác Hồ về thăm Công trường Than Đèo Nai, cùng các mỏ than tiêu biểu còn hoạt động. Các khai trường lộ thiên, hầm lò đã kết thúc hoạt động có thể tu bổ giữ lại để làm nơi tham quan du lịch trong nhiều năm tới. Tuyến du lịch này vừa phục vụ giáo dục truyền thống vừa tạo sản phẩm du lịch đặc thù của Quảng Ninh.

Đồng thời, cần nghiên cứu xây dựng Bảo tàng Văn hóa Vùng mỏ theo hướng bảo tàng hiện đại, ứng dụng công nghệ số, thực tế ảo, mô phỏng không gian khai thác than, tái hiện đời sống thợ mỏ qua các thời kỳ, giúp người dân và du khách có trải nghiệm sinh động về lịch sử phát triển của ngành Than. Các công trình di tích, tượng đài, khu lưu niệm cần được đầu tư bảo tồn, chỉnh trang đồng bộ, xây dựng hệ thống thuyết minh số, mã QR và các ứng dụng hướng dẫn tham quan thông minh, nhằm nâng cao hiệu quả khai thác giá trị di sản.

bqn_tr_9872-n.jpg
Nhiều hiện vật liên quan đến công nhân mỏ được trưng bày trong không gian "Trở về ký ức" tại Cẩm Phả đầu tháng 11/2026.

Đặc biệt, tại Quảng trường 12/11, có thể nghiên cứu xây dựng thành sân khấu ngoài trời để biểu diễn các vở kịch dung lượng 30-60 phút, nhằm tái hiện lại toàn cảnh cuộc tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ phục vụ du lịch vào tối thứ 7 hằng tháng. Diễn viên từ các đơn vị cơ sở trực thuộc TKV cũng sẽ góp phần thu hút các tour du lịch thêm sinh động.

Một trong những hướng đi quan trọng là chuyển hóa các giá trị văn hóa Vùng mỏ thành những sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị kinh tế. Quảng Ninh cần khuyến khích sáng tác văn học, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh và sân khấu về đề tài người thợ mỏ; hỗ trợ các dự án phim tài liệu, phim truyện, chương trình truyền hình, podcast, triển lãm số phản ánh lịch sử và đời sống Vùng mỏ.

Bên cạnh đó, chú trọng phát triển các sản phẩm lưu niệm mang tính biểu tượng ngành Than như: Tượng thợ mỏ, mô hình xe goòng, đèn lò, phù hiệu "Kỷ luật và Đồng tâm", các sản phẩm thủ công mỹ nghệ sử dụng chất liệu than đá, đá mỹ nghệ, hoặc vật liệu tái chế từ sản xuất công nghiệp, tạo nên chuỗi sản phẩm OCOP mang bản sắc công nghiệp Quảng Ninh. Đồng thời, cần xây dựng các lễ hội, tuần văn hóa thợ mỏ, lễ hội ánh sáng Vùng mỏ, festival âm nhạc công nhân và các sự kiện văn hóa quy mô lớn có lịch trình và thời gian cụ thể, qua đó quảng bá hình ảnh Quảng Ninh như một trung tâm văn hóa công nghiệp của Việt Nam.

Huỳnh Đăng

Cùng chuyên mục