Hiệu quả của "Phiên tòa giả định" trong tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật tại Quảng Ninh

Trong bối cảnh yêu cầu nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật ngày càng đặt ra rõ nét, việc đổi mới hình thức tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật trở thành đòi hỏi tất yếu. Tại Quảng Ninh, mô hình "Phiên tòa giả định" đang cho thấy hiệu quả rõ rệt, góp phần đưa pháp luật đến gần hơn với học sinh, đoàn viên, thanh thiếu niên, tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành vi chấp hành pháp luật.

Thực tiễn cho thấy, lứa tuổi học sinh, thanh thiếu niên là nhóm đối tượng đang trong quá trình hoàn thiện về nhận thức và kỹ năng sống, dễ bị tác động bởi môi trường xã hội, mạng Internet và các trào lưu tiêu cực. Nếu công tác tuyên truyền pháp luật chỉ dừng lại ở việc truyền đạt lý thuyết, ghi chép và học thuộc máy móc, hiệu quả mang lại thường hạn chế, khó tạo được sự ghi nhớ và tác động lâu dài. Xuất phát từ thực tiễn đó, nhiều địa phương, đơn vị đã chủ động đổi mới cách làm, lựa chọn mô hình phiên tòa giả định như một hình thức tuyên truyền pháp luật trực quan, sinh động, có sức thuyết phục cao.

Phiên tòa giả định là hình thức mô phỏng hoạt động xét xử một vụ án có thật hoặc tình huống pháp lý điển hình, được xây dựng sát với thực tiễn đời sống. Một trong những lĩnh vực được triển khai phiên tòa giả định sớm và thường xuyên là ATGT. Các phiên tòa giả định đã tái hiện những vụ việc vi phạm giao thông nghiêm trọng do học sinh gây ra, như điều khiển xe mô tô khi chưa đủ tuổi, không đội mũ bảo hiểm, vượt đèn đỏ, sử dụng rượu bia khi lái xe. Trong vai “bị cáo”, nhân vật là học sinh có độ tuổi, hoàn cảnh rất gần với người xem. Các câu hỏi xét hỏi của kiểm sát viên, phân tích của “hội đồng xét xử” đã làm rõ nguyên nhân vi phạm, hậu quả gây ra cho bản thân, gia đình và xã hội. Nhiều học sinh chia sẻ rằng, khi chứng kiến mức án được tuyên, các em mới thực sự cảm nhận được tính nghiêm minh của pháp luật và hiểu rằng chỉ một phút chủ quan cũng có thể để lại hậu quả lâu dài.

Sau các phiên tòa, nhiều trường học ghi nhận sự chuyển biến tích cực trong ý thức chấp hành pháp luật về giao thông. Tình trạng học sinh đi xe máy khi chưa đủ tuổi giảm rõ rệt, việc đội mũ bảo hiểm được thực hiện nghiêm túc hơn, các buổi sinh hoạt lớp, sinh hoạt Đoàn cũng dành thời gian trao đổi, thảo luận lại những tình huống pháp lý đã được “xét xử”.

Không dừng lại ở lĩnh vực ATGT, mô hình phiên tòa giả định ngày càng được mở rộng sang các nội dung pháp luật khác, phản ánh những vấn đề nổi cộm trong đời sống học đường hiện nay như phòng, chống ma túy, mua bán người, bạo lực học đường, xâm hại trẻ em.

Chiều 18/12/2025, tại Trường THPT Nguyễn Bình, VKSND khu vực 5 phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức phiên tòa giả định về tội “Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy” cho gần 1.000 học sinh. Kịch bản được xây dựng từ thực tế lứa tuổi học sinh dễ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội. Phiên tòa được tổ chức với đầy đủ trình tự tố tụng; phần luận tội không chỉ phân tích hành vi phạm tội và căn cứ pháp luật áp dụng, mà còn lồng ghép nội dung tuyên truyền, cảnh báo sâu sắc về tác hại của ma túy đối với sức khỏe, nhân cách và tương lai của người trẻ.

Trước đó, ngày 15/12/2025, tại Trường THPT Hòn Gai, phiên tòa giả định với chủ đề “Phòng, chống mua bán người” đã thu hút hơn 2.000 học sinh tham gia. Chương trình được triển khai theo hình thức sân khấu hóa kết hợp xét xử giả định, phản ánh sinh động các thủ đoạn lừa đảo, dụ dỗ qua mạng xã hội, là vấn đề đang tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với học sinh trong môi trường số. Thông qua việc trực tiếp theo dõi và tham gia phiên tòa, học sinh được trang bị kiến thức pháp luật, kỹ năng nhận diện nguy cơ và nâng cao ý thức tự bảo vệ bản thân.

Em Trần Duy Công, Bí thư Chi đoàn 11A7, Trường THPT Hòn Gai, chia sẻ: Mô hình phiên tòa giả định rất hiệu quả đối với học sinh vì nó giúp chúng em hiểu pháp luật một cách trực quan và dễ nhớ hơn. Khi theo dõi một vụ việc cụ thể được dựng lại giống với đời sống thật, em và các bạn dễ nhận ra những thủ đoạn tinh vi của tội phạm, đặc biệt là cách lừa đảo qua mạng xã hội, từ việc tạo lòng tin đến dụ dỗ nạn nhân. Phiên tòa cũng giúp chúng em hiểu rõ hậu quả pháp lý của từng hành vi, từ đó không còn suy nghĩ chủ quan hay xem nhẹ pháp luật, cũng như cung cấp kiến thức và tác động mạnh đến nhận thức của học sinh, giúp mỗi bạn tự nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, biết bảo vệ bản thân và tránh xa các hành vi vi phạm.

Hiệu quả của mô hình phiên tòa giả định tại Quảng Ninh không chỉ đến từ nội dung kịch bản sát thực tiễn, mà còn từ sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp, tổ chức đoàn thể và nhà trường. Trong đó, đoàn viên thanh niên các cơ quan tư pháp đóng vai trò tích cực trong việc tham gia xây dựng nội dung, hướng dẫn chuyên môn và trực tiếp đảm nhiệm các vai tố tụng.

Chia sẻ từ thực tiễn tổ chức, ông Bùi Đức Cường, Phân đoàn Khu vực 1, Đoàn Thanh niên VKSND tỉnh cho biết, việc phối hợp tổ chức phiên tòa giả định luôn được xác định là nhiệm vụ tuyên truyền pháp luật quan trọng. Các đơn vị chủ động trao đổi với nhà trường ngay từ khâu lựa chọn nội dung, xây dựng kịch bản đến hình thức thể hiện, bảo đảm sát thực tiễn, phù hợp với lứa tuổi học sinh. Qua đó, mỗi phiên tòa không chỉ đúng về pháp lý mà còn gần gũi, dễ tiếp nhận.

Một điểm đáng ghi nhận là tác động của phiên tòa giả định không chỉ dừng lại trong thời gian diễn ra chương trình. Sau mỗi phiên tòa, nội dung tuyên truyền tiếp tục được lan tỏa thông qua sinh hoạt Đoàn - Đội, sinh hoạt lớp, cũng như trong gia đình và cộng đồng. Những “câu chuyện pháp luật” được tái hiện tại phiên tòa trở thành đề tài trao đổi, nhắc nhở lẫn nhau trong đời sống hằng ngày.

Từ thực tiễn triển khai trên địa bàn toàn tỉnh, có thể khẳng định phiên tòa giả định đang trở thành một trong những phương thức PBGDPL hiệu quả, phù hợp với yêu cầu giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay. Việc tiếp tục duy trì, nhân rộng mô hình, đồng thời đổi mới kịch bản theo từng nhóm đối tượng, từng lĩnh vực pháp luật cụ thể sẽ góp phần nâng cao hơn nữa chất lượng tuyên truyền.