Himalaya vốn là khu vực có nguy cơ động đất cao, nay ngày càng phải hứng chịu nhiều loại thiên tai, từ lũ quét, sạt lở đất đá đến tuyết lở, trong bối cảnh các sông băng trên núi cao tan chảy và nhiệt độ khu vực tăng nhanh. Những biến động này có thể làm thay đổi dòng chảy của các con sông, đồng thời khiến các cộng đồng dân cư có ít thời gian hơn để khắc phục hậu quả trước khi những thảm họa mới xảy ra.
Các trận lũ xảy ra ngày 26/8 tại Nepal và nước láng giềng Trung Quốc đã khiến hơn 1.000 người thiệt mạng và hàng nghìn người mất tích, trong đó có hàng trăm người được cho là mắc kẹt trong các đường hầm tại những dự án thủy điện. Lũ lụt xảy ra sau khi một khối đá nền và băng từ sông băng sụp xuống, cuốn theo đất đá và nước tràn vào nhiều con sông ở khu vực Himalaya.
Các nhà khoa học cho rằng còn quá sớm để xác định liệu biến đổi khí hậu có trực tiếp góp phần gây ra thảm họa này hay không. Tuy nhiên, khi nhiệt độ toàn cầu tăng do hoạt động đốt dầu mỏ, khí đốt và than đá, nguy cơ xảy ra những thảm họa tương tự cũng gia tăng, đặc biệt tại Himalaya – nơi đang nóng lên nhanh hơn đáng kể so với nhiều khu vực khác trên thế giới.
"Biến đổi khí hậu đang đóng vai trò lớn tại khu vực Hindu Kush - Himalaya, gây ra những thảm họa phức tạp và tác động nghiêm trọng đến các cộng đồng cũng như hoạt động đầu tư ở vùng hạ lưu" - ông Saswata Sanyal, chuyên gia về khả năng chống chịu trước rủi ro thiên tai thuộc Trung tâm Quốc tế về Phát triển Núi tổng hợp (ICIMOD), có trụ sở tại Kathmandu, nhận định.
Theo ông Sanyal, khu vực này ngày càng phải đối mặt với chuỗi hiểm họa có thể nối tiếp và kích hoạt lẫn nhau. Nhiệt độ tăng khiến băng trên các vùng núi cao tan chảy, làm gia tăng nguy cơ sạt lở đất đá, tuyết lở và lũ lụt. Tuyết lở có thể chặn dòng sông, sau đó tạo ra lũ quét khi dòng nước bất ngờ phá vỡ vật cản. Những trận mưa lớn xảy ra sau thảm họa ban đầu có thể tiếp tục làm tình hình nghiêm trọng hơn.
Những diễn biến gần đây cho thấy các cộng đồng tại Himalaya phải đối mặt với chuỗi thiên tai xảy ra với khoảng thời gian ngày càng ngắn.
Các trận lũ quét xảy ra tại cùng khu vực ở Nepal năm ngoái đã khiến 9 người thiệt mạng và gây thiệt hại hàng triệu USD. Trên toàn khu vực Himalaya, lũ lụt tại Kedarnath năm 2013, thảm họa Chamoli năm 2021, vụ lũ do hồ băng vỡ tại South Lhonak năm 2023 cùng nhiều vụ sạt lở đất và lũ lụt khác trong những năm gần đây đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng và gây thiệt hại lớn.
Trải dài qua một phần lãnh thổ Afghanistan, Pakistan, Ấn Độ, Nepal, Bhutan, Bangladesh, Myanmar và Trung Quốc, khu vực Hindu Kush - Himalaya là nơi tập trung lượng băng lớn nhất thế giới ngoài các vùng cực. Các hệ thống sông bắt nguồn từ khu vực núi này cung cấp nguồn nước cho gần 2 tỷ người.
Theo các nhà khoa học, tốc độ tan băng tại các sông băng đã tăng mạnh kể từ năm 2000. Lớp đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy cũng có thể làm suy yếu các sườn núi và gia tăng nguy cơ sạt lở.
Hình ảnh vệ tinh về vụ sạt lở liên quan đến sông băng hồi tuần trước cho thấy một khối lượng lớn đá nền và băng đã đổ xuống thung lũng phía dưới, tạo ra dòng lũ bùn lớn tràn qua các khu dân cư cách đó hàng chục km. Những tác động này không chỉ đe dọa tính mạng người dân mà còn đặt ra thách thức đối với các dự án phát triển cơ sở hạ tầng tại khu vực, trong đó có đường sá, cầu và các nhà máy thủy điện.
Các chuyên gia cho rằng những diễn biến trên cho thấy mức độ dễ tổn thương ngày càng lớn của khu vực Himalaya trước biến đổi khí hậu. Khi nhiệt độ tiếp tục tăng, các cộng đồng dân cư và cơ sở hạ tầng trong khu vực sẽ phải đối mặt với những rủi ro thiên tai ngày càng phức tạp và khó dự báo hơn.
