Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, hai nhà lãnh đạo của hai quốc gia đang cạnh tranh vị thế dẫn đầu về AI, dự kiến sẽ gặp nhau trong tuần này giữa lúc mối lo ngại ngày càng lớn về những hiểm họa mà AI ngoài tầm kiểm soát có thể gây ra cho nhân loại.
Tuy nhiên, hy vọng đạt được tiếng nói chung về vấn đề an toàn AI toàn cầu đang bị lu mờ do cuộc cạnh tranh gay gắt giữa hai cường quốc. Khi Trung Quốc từng bước thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ, cả Washington lẫn Bắc Kinh đều dè chừng, lo ngại rằng công nghệ AI rơi vào tay đối phương sẽ gây bất lợi cho an ninh của chính mình.
Scott Singer, đồng giám đốc Sáng kiến AI Trung Quốc tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định: "Cuộc đối thoại Mỹ - Trung về AI đang bị cuốn vào những thăng trầm của mối quan hệ song phương rộng lớn hơn".
Ngày 20/9, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết sau các cuộc đàm phán tại New York với Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong trước thềm cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập rằng, hai nước đã thảo luận về việc thiết lập một cơ chế đối thoại về AI và đề xuất một “cơ chế thông báo” mới đối với các sự cố AI có thể tác động đến an ninh quốc gia.
Dưới đây là một số chủ đề liên quan đến AI có thể được đưa ra thảo luận.
Trao đổi thông tin về các tình huống khẩn cấp liên quan đến AI là một trọng tâm
Tôn Thừa Hạo (Sun Chenghao), nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm An ninh và Chiến lược Quốc tế thuộc Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh, cho biết chương trình nghị sự có thể tập trung vào các rủi ro AI có nguy cơ gây hại cho cả hai nước, chẳng hạn như các cuộc tấn công mạng có sự hỗ trợ của AI, lạm dụng sinh học, những sự cố nghiêm trọng liên quan đến các mô hình AI hoặc mất quyền kiểm soát của con người. Trong trường hợp đó, "vẫn còn dư địa đáng kể cho hợp tác", ông Tôn cho hay.
"Sẽ là một sai lầm nếu gạt bỏ toàn bộ tranh luận về an toàn như một cuộc cạnh tranh địa chính trị," ông Tôn nói. "Bản thân Trung Quốc đang ngày càng chú ý đến các rủi ro mất quyền kiểm soát, việc sử dụng AI cho mục đích gây hại, các mối đe dọa mạng và tính an toàn của các tác nhân AI (AI agents)".
Ông Bessent cho biết sau cuộc gặp với ông Hà Lập Phong rằng Mỹ đã đề xuất một cơ chế thông báo giữa Mỹ và Trung Quốc, chẳng hạn khi xảy ra những sự cố do AI gây ra nghiêm trọng đến mức ảnh hưởng tới an ninh quốc gia. "Chúng tôi muốn có một tầm nhìn chung về các mục tiêu chung và các mối đe dọa chung", ông nói với các phóng viên.
Michael Kratsios, cố vấn khoa học và công nghệ của Tổng thống Trump, chia sẻ trên chương trình Fox News Sunday rằng việc đối thoại với Trung Quốc về AI là rất quan trọng. "Điều cốt lõi mà chúng tôi muốn trao đổi với họ là tránh các rủi ro chung, và đó là điều tôi nghĩ chúng ta có thể có một cuộc trò chuyện hiệu quả", ông Kratsios nói.
Cả hai chính phủ đều lo ngại về việc AI có thể bị lợi dụng để tấn công cơ sở hạ tầng trọng yếu. Tại Trung Quốc, các tài liệu quản trị AI xác định tài chính, điện lực, viễn thông và giao thông vận tải là các lĩnh vực có nguy cơ chịu tác động từ những rủi ro do AI tiên tiến gây ra, theo ông Tôn Thừa Hạo.
Samm Sacks, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện phụ trách các vấn đề Mỹ, Trung Quốc và Tương lai Toàn cầu thuộc Trường Nghiên cứu Quốc tế Tiên tiến Johns Hopkins, cho biết phía Trung Quốc đã thể hiện sự quan tâm thực sự đến việc thảo luận các vấn đề như chia sẻ thông tin về sự cố mạng và AI với các chuyên gia Mỹ.
Tiêu Kiềm (Xiao Qian), Phó viện trưởng Viện Quản trị Quốc tế AI (Đại học Thanh Hoa), nhận định nếu hai nước có thể thảo luận về cách báo cáo và liên lạc trong trường hợp xảy ra tình trạng khẩn cấp liên quan đến AI, "điều đó có thể giúp hai bên xây dựng niềm tin kỹ thuật theo thời gian".
Kiểm soát xuất khẩu của Mỹ ảnh hưởng đến sự phát triển AI của Trung Quốc
Ông Trump nhiều lần tuyên bố "ai giành chiến thắng về AI, người đó sẽ chiến thắng". Ông khẳng định Mỹ cần duy trì lợi thế công nghệ trước Trung Quốc và coi nhẹ những lời kêu gọi từ các lãnh đạo công nghệ Mỹ đòi làm chậm quá trình phát triển AI vì lý do an toàn. Ngược lại, Bắc Kinh cáo buộc Mỹ theo đuổi độc quyền AI khi kìm hãm sự tăng trưởng AI của Trung Quốc, bao gồm cả việc hạn chế quyền tiếp cận các loại chip tiên tiến nhất thế giới của nước này.
Alfredo Montufar-Helu, chuyên gia làm việc tại Công ty tư vấn Ankura, cho biết tại cuộc họp, mọi động thái nới lỏng các kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đối với các công nghệ tiên tiến liên quan đến AI có khả năng sẽ không được đưa ra bàn thảo. Với việc mỗi quốc gia đều tìm kiếm lợi thế cạnh tranh trên rất nhiều mặt trận, ông Montufar-Helu cho rằng dư địa để Mỹ và Trung Quốc hợp tác về AI là "khá hẹp".
Trong bài luận kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển AI vào tháng này, CEO của Anthropic là Dario Amodei đã kêu gọi Mỹ tiếp tục tìm cách hạn chế sự phát triển AI của Trung Quốc. Bộ Ngoại giao Trung Quốc đáp trả rằng những cảnh báo của ông Amodei về Trung Quốc mang tính đối đầu, là một hình thức "gieo rắc nỗi sợ hãi" và tất cả các bên nên cùng nhau hợp tác về AI.
Bất chấp các lệnh hạn chế, các mô hình AI của Trung Quốc đang ngày càng thách thức các mô hình tiên tiến của Mỹ. Các mô hình AI của Trung Quốc do Moonshot AI và DeepSeek dẫn đầu trong năm nay cho thấy chúng có năng lực không kém các mô hình của đối thủ Mỹ như Anthropic và OpenAI theo một số tiêu chí, thường là với chi phí thấp hơn. Nhiều mô hình trong số này đang thâm nhập thị trường toàn cầu, bao gồm cả Mỹ.
Giáo sư Will Cong tại Đại học Công nghệ Nanyang ở Singapore nhận định: "Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu không ngăn được Trung Quốc phát triển các mô hình cạnh tranh tiên tiến, nhưng chúng làm chậm tốc độ mở rộng của nước này bằng cách hạn chế khả năng tính toán (compute) mà họ có thể sử dụng để phục vụ người dùng".
Bất chấp những ràng buộc, các nhà phát triển chip của Trung Quốc vẫn đang bắt kịp Mỹ, và các doanh nghiệp tại Trung Quốc đang chuyển hướng sang sử dụng chip nội địa nhiều hơn. George Chen thuộc The Asia Group cho rằng điều này mang lại cho ông Tập Cận Bình sự tự tin lớn hơn trong các cuộc đàm phán với ông Trump.
Cáo buộc "chưng cất" là một điểm nhức nhối
Những cáo buộc của Mỹ cho rằng Trung Quốc đang đánh cắp công nghệ AI của Mỹ là một điểm nhức nhối khác trong quan hệ song phương. Chính phủ Mỹ và các công ty AI đã đẩy mạnh các cáo buộc về việc khai thác năng lực một cách "ác ý", hay còn gọi là "chưng cất" (distillation), từ các mô hình AI hàng đầu của Mỹ - những cáo buộc mà giới chức Trung Quốc đã bác bỏ.
Anthropic đã cáo buộc các mô hình AI của DeepSeek và Moonshot (Trung Quốc) điều hướng một số yêu cầu từ người dùng sang các mô hình Claude AI của hãng này. Rebecca Arcesati thuộc Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator cho biết các phòng thí nghiệm Trung Quốc có thể đang cố gắng "tận dụng cơ sở hạ tầng huấn luyện và suy luận khổng lồ của các đối thủ Mỹ" trong bối cảnh các lệnh hạn chế của Mỹ đang bóp nghẹt năng lực tính toán của Trung Quốc.
Giới chức Trung Quốc và một số nhà phân tích công nghệ lập luận rằng việc chưng cất không phải là điều hiếm gặp trong ngành công nghệ AI và không phải là nguyên nhân chính đằng sau năng lực ngày càng được cải thiện và khả năng đổi mới ngày càng cải thiện của các mô hình Trung Quốc.
Trong khi đó, Bắc Kinh bày tỏ lo ngại về các mối đe dọa đối với cơ sở hạ tầng trọng yếu của Trung Quốc từ AI của Mỹ, bao gồm cả mô hình Claude Mythos mạnh mẽ của Anthropic, và rộng hơn là nguy cơ AI góp phần lan truyền thông tin sai lệch về chính trị và có khả năng thách thức hệ thống quản trị của nước này.
Phó viện trưởng Viện Quản trị Quốc tế AI (Đại học Thanh Hoa) Tiêu Kiềm nhấn mạnh: "Chúng ta không thể kỳ vọng vào sự hợp tác có ý nghĩa về an toàn AI nếu một bên ngày càng coi sự tiến bộ công nghệ của bên kia là mối đe dọa an ninh quốc gia". Bà bổ sung thêm rằng những bất đồng giữa Mỹ và Trung Quốc "làm cho việc đối thoại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết".
