Là ngành kinh tế trụ cột của Quảng Ninh, ngành Than không chỉ đóng góp quan trọng vào tăng trưởng công nghiệp mà còn giữ vai trò chủ lực trong nguồn thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu (XNK). Trước yêu cầu thúc đẩy tăng trưởng và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, việc Chi cục Hải quan khu vực VIII tăng cường phối hợp với Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) cùng các doanh nghiệp XNK ngành Than đang mở ra nhiều cơ hội tạo thuận lợi thương mại, khai thác hiệu quả dư địa tăng trưởng, góp phần gia tăng nguồn thu ngân sách và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.
Giữ nguồn hàng, nuôi nguồn thu
Với Quảng Ninh, ngành Than không chỉ là ngành kinh tế mũi nhọn mà còn là khu vực tạo ra lưu lượng hàng hóa XNK lớn nhất trên địa bàn. Hằng năm, hàng triệu tấn than nhập khẩu phục vụ sản xuất điện cùng khối lượng lớn máy móc, thiết bị, vật tư chuyên dùng cho khai thác mỏ được đưa về phục vụ sản xuất. Mỗi lô hàng thực hiện thủ tục tại địa phương không chỉ bảo đảm nguồn nguyên liệu cho sản xuất, mà còn tạo nguồn thu trực tiếp cho ngân sách nhà nước.
Theo thống kê, hiện có khoảng 173 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực XNK than, khoáng sản, vật tư, máy móc thiết bị mỏ và các doanh nghiệp phụ trợ thường xuyên thực hiện thủ tục hải quan. Các mặt hàng chủ yếu gồm: Than xuất khẩu, than nhập khẩu phục vụ sản xuất điện, thiết bị khai thác mỏ, thiết bị hầm lò, phương tiện vận tải chuyên dùng, phụ tùng và vật tư phục vụ hoạt động khai thác, chế biến than và khoáng sản.
Nhận thức rõ vai trò của khu vực doanh nghiệp ngành Than đối với phát triển kinh tế địa phương, thời gian qua, Chi cục Hải quan khu vực VIII đã xác định đây là nhóm doanh nghiệp trọng điểm cần tập trung đồng hành, hỗ trợ. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận của cơ quan hải quan không dừng ở việc giải quyết thủ tục hành chính đơn lẻ, mà hướng tới đồng hành cùng doanh nghiệp trong toàn bộ quá trình sản xuất kinh doanh và đầu tư.
Thông qua các hội nghị đối thoại chuyên đề, hoạt động tham vấn doanh nghiệp và cơ chế trao đổi thường xuyên, cơ quan hải quan chủ động nắm bắt kế hoạch sản xuất, nhu cầu đầu tư, định hướng XNK của doanh nghiệp để kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh. Nhiều vấn đề được giải quyết ngay từ sớm, từ xa, góp phần giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức sản xuất và xây dựng kế hoạch nhập khẩu vật tư, thiết bị.
Ông Nguyễn Hồng Sơn, Giám đốc Công ty CP Phú Thành Part, chia sẻ: Công ty chúng tôi chuyên nhập khẩu linh kiện, phụ tùng xe tải phục vụ cho đội xe vận tải phục vụ hoạt động sản xuất, khai thác than của TKV. Hàng hóa sẽ được nhập khẩu qua nhiều cửa khẩu khác nhau (cảng Hải Phòng, sân bay quốc tế Nội Bài), trong khi toàn bộ tờ khai mở tại Hải quan cửa khẩu Cẩm Phả, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, nhịp nhàng giữa các cơ quan hải quan và doanh nghiệp. Việc phối hợp xử lý linh hoạt của Hải quan cửa khẩu cảng Cẩm Phả đã giúp doanh nghiệp duy trì chuỗi cung ứng thông suốt, đặc biệt đối với những lô hàng linh kiện cần đưa vào sử dụng ngay để đảm bảo hoạt động liên tục của đội xe phục vụ sản xuất.
Không chỉ hỗ trợ ở khâu thủ tục, Hải quan khu vực VIII còn tích cực tham mưu các giải pháp chính sách nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động XNK. Trong năm 2025 và những tháng đầu năm 2026, đơn vị đã rà soát, kiến nghị cắt giảm 9 mặt hàng kiểm tra chuyên ngành còn chồng chéo; đề xuất triển khai thêm các thủ tục trên Hệ thống một cửa quốc gia; kiến nghị bỏ những khâu xác nhận không còn phù hợp nhằm rút ngắn thời gian thông quan.
Nhiều kiến nghị của Hải quan khu vực VIII đã được tỉnh Quảng Ninh tiếp thu và cụ thể hóa thành chính sách. Điển hình là Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐND áp dụng mức phí hạ tầng cửa khẩu 0 đồng từ ngày 28/4/2026 đến hết năm 2028 đối với một số nhóm hàng hóa trọng điểm. Đây được đánh giá là giải pháp quan trọng giúp giảm chi phí logistics, tăng sức cạnh tranh cho doanh nghiệp và thu hút thêm nguồn hàng về làm thủ tục qua địa bàn tỉnh.
Song song với đó, đơn vị cũng tham mưu nhiều giải pháp dài hạn như phát triển hệ thống kho bãi, ICD khu vực miền Tây tỉnh, giảm chi phí logistics tại cửa khẩu, thúc đẩy hợp tác với phía Quảng Tây (Trung Quốc) để tạo thuận lợi cho hoạt động thông quan hàng hóa, đặc biệt đối với máy móc thiết bị mỏ, phương tiện vận tải chuyên dùng và các mặt hàng có giá trị lớn.
Một dấu mốc đáng chú ý là năm 2025, TKV chính thức được cấp giấy chứng nhận tham gia chương trình tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan và ký kết kế hoạch hành động với cơ quan hải quan. Việc tham gia chương trình không chỉ giúp doanh nghiệp ngành Than được hưởng nhiều cơ chế hỗ trợ, cảnh báo sớm về chính sách mà còn thể hiện bước tiến quan trọng trong xây dựng quan hệ đối tác giữa cơ quan quản lý nhà nước với doanh nghiệp.
Mở thêm dư địa tăng trưởng
Hiệu quả của sự đồng hành giữa cơ quan hải quan và cộng đồng doanh nghiệp ngành Than được phản ánh rõ qua các chỉ số về kim ngạch XNK và số thu ngân sách. Theo thống kê, năm 2025, các doanh nghiệp ngành Than và doanh nghiệp liên quan thực hiện thủ tục qua Hải quan khu vực VIII với tổng kim ngạch XNK đạt khoảng 2,229 tỷ USD, đóng góp khoảng 6.007 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Trong cơ cấu này, than nhập khẩu tiếp tục giữ vai trò chủ lực với kim ngạch gần 2 tỷ USD, mang lại nguồn thu hơn 5.432 tỷ đồng, chiếm trên 90% tổng số thu ngân sách từ nhóm hàng ngành Than. Than xuất khẩu đạt 155 triệu USD, đóng góp khoảng 401 tỷ đồng. Nhóm vật tư, máy móc, thiết bị phục vụ khai thác mỏ đạt trên 76 triệu USD, đóng góp khoảng 174 tỷ đồng.
Bước sang năm 2026, mặc dù kinh tế thế giới còn nhiều biến động, thị trường năng lượng có nhiều thay đổi, song hoạt động XNK của TKV và các doanh nghiệp liên quan vẫn duy trì ổn định. Chỉ trong 5 tháng đầu năm, tổng kim ngạch XNK đã đạt khoảng 1,15 tỷ USD, đóng góp khoảng 2.762 tỷ đồng cho ngân sách nhà nước. Đáng chú ý, TKV hiện đang duy trì tỷ lệ rất cao hàng hóa thực hiện thủ tục qua địa bàn Quảng Ninh. Năm 2025, giá trị hàng hóa thông quan qua Hải quan khu vực VIII đạt khoảng 25.628 tỷ đồng, tương đương 94,5% tổng kim ngạch XNK trực tiếp của Tập đoàn. Riêng 5 tháng đầu năm 2026, giá trị thông quan đạt khoảng 15.300 tỷ đồng, đưa tỷ lệ này tiếp tục tăng lên 95,9%.
Ông Ngô Tùng Dương, Phó Chi cục Trưởng Chi cục Hải quan khu vực VIII, cho biết: Ngành Than hiện là một trong những khu vực đóng góp lớn nhất cho nguồn thu ngân sách của đơn vị. Trong bối cảnh nhiều nhóm hàng truyền thống đang chịu tác động của biến động thị trường và chính sách thuế, việc duy trì ổn định dòng hàng XNK ngành Than có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc hoàn thành chỉ tiêu thu ngân sách cũng như mục tiêu tăng trưởng chung của tỉnh.
Tuy nhiên, cũng theo đánh giá, thống kê của Hải quan khu vực VIII, hiện dư địa tăng trưởng trong lĩnh vực này vẫn còn rất lớn. Cụ thể, hiện vẫn còn một lượng lớn hàng hóa là vật tư, thiết bị phục vụ ngành Than được giao nhận và thực hiện thủ tục XNK, nộp thuế tại các địa phương khác, trong đó TP Hải Phòng chiếm 562 tỷ đồng, TP Hà Nội 175 tỷ đồng, tỉnh Lạng Sơn 173 tỷ đồng và các địa phương khác khoảng 346 tỷ đồng.
Điều này đồng nghĩa với việc nếu tiếp tục mở rộng phạm vi phối hợp, thu hút thêm doanh nghiệp và nhà cung cấp thực hiện thủ tục qua địa bàn tỉnh, nguồn thu ngân sách từ hoạt động XNK hoàn toàn có thể được gia tăng đáng kể trong năm 2026 và các năm tới. Đây cũng đang được coi là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bù đắp phần hụt thu ngân sách từ một số nhóm hàng truyền thống. Tính đến hết tháng 5/2026, Hải quan khu vực VIII thu ngân sách đạt gần 7.500 tỷ đồng, tăng 11,7% so với cùng kỳ năm trước nhưng mới đạt 29,7% chỉ tiêu phấn đấu được giao. Riêng trong tháng 5, số thu giảm mạnh do tác động của chính sách giảm thuế nhập khẩu xăng dầu xuống 0%, làm giảm khoảng 710 tỷ đồng số thu ngân sách.
Trong bối cảnh đó, Hội nghị tham vấn doanh nghiệp XNK than, vật tư, thiết bị mỏ và lễ ký kết thỏa thuận phối hợp giữa Chi cục Hải quan khu vực VIII với TKV và Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Quảng Ninh diễn ra trung tuần tháng 6 vừa qua mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động tham vấn thông thường.
Thông qua thỏa thuận hợp tác, các bên thống nhất tăng cường trao đổi thông tin, phối hợp dự báo nhu cầu XNK, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ pháp luật, đồng thời nghiên cứu các giải pháp thu hút nguồn hàng, nguồn thu về địa bàn tỉnh. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm hình thành cơ chế hợp tác lâu dài giữa cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp trong việc giữ nguồn hàng, giữ nguồn thu và mở rộng dư địa tăng trưởng cho địa phương.
Ông Vũ Anh Tuấn, Tổng Giám đốc TKV, khẳng định: Ngay sau lễ ký kết, Tập đoàn sẽ tiếp tục chỉ đạo các đơn vị thành viên ưu tiên tối đa việc thực hiện thủ tục XNK tại Quảng Ninh. Đồng thời xem xét đề nghị các nhà thầu, nhà cung cấp phối hợp thực hiện thủ tục qua địa bàn tỉnh phù hợp với điều kiện giao nhận hàng hóa và quy định pháp luật.
Về phía Chi cục Hải quan khu vực VIII, đơn vị cũng tiếp tục xác định doanh nghiệp ngành Than là nhóm doanh nghiệp trọng điểm cần tập trung hỗ trợ. Bên cạnh cải cách thủ tục hành chính, đơn vị sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng phục vụ, đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng cường quản lý rủi ro, tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thông quan hàng hóa.
Trong hành trình thực hiện mục tiêu tăng trưởng năm 2026 và chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới, sự đồng hành giữa Hải quan khu vực VIII, TKV và cộng đồng doanh nghiệp ngành Than được kỳ vọng sẽ tiếp tục tạo thêm những động lực tăng trưởng bền vững từ chính thế mạnh của tỉnh.
