Khám phá biệt điện Trần Lệ Xuân

Đà Lạt - mảnh đất cao nguyên được ví với rất nhiều tên gọi như “thành phố mộng mơ”, “thành phố sương mù”… và cũng được biết tới là một trong những khu nghỉ mát nổi tiếng nhất Việt Nam. Bởi thế, không lạ nên từ thời người Pháp xâm chiếm Việt Nam, rồi cả chính quyền Việt Nam Cộng hòa sau đó họ đã chọn nơi đây để xây dựng các biệt thự nghỉ mát, vui chơi. Một trong số đó là biệt điện của bà Trần Lệ Xuân (1924-2011) vợ của cố vấn cao cấp Ngô Đình Nhu, em trai Tổng thống Ngô Đình Diệm.

Đà Lạt nổi tiếng với 3 dinh thự thời vua Bảo Đại là Dinh 1, Dinh 2, Dinh 3 gắn liền với những nốt lịch sử thăng trầm của đất nước ta. Năm 1940, một triệu phú người Pháp tên Robert Clément Bourgery đã cho xây dựng Dinh 1. Năm 1949 cha vợ của vua Bảo Đại đã góp tiền để vua mua lại căn dinh thự này. Vua Bảo Đại đã đặt trụ sở làm việc ở đây trong suốt những năm làm “Quốc trưởng” giai đoạn 1949-1954. Năm 1956, Dinh 1 đã chuyển sang cho Ngô Đình Diệm dùng. Sau đó nhiều năm, nơi này trở thành nơi nghỉ ngơi của các “nguyên thủ quốc gia” Việt Nam Cộng hòa tới năm 1975.

Tôi đến thăm biệt điện Trần Lệ Xuân vào một sớm thu. Sau mấy ngày mưa, trời Đà Lạt nắng vàng rực rỡ. Giá vé vào cửa là 30.000đ/người. Ngôi biệt điện nằm ở một ngọn đồi trên đường Yết Kiêu từng được mệnh danh là "Đệ nhất trời Nam" trên đồi Lam Sơn bởi sự xa hoa và tinh tế hiện được quản lý bởi Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (Bộ Nội vụ). Do chúng tôi đến vào đầu giờ mở cửa, nên khách tham quan còn thưa vắng, nhưng như thế cũng có tiện lợi là chúng tôi thoải mái ngắm nhìn, chụp ảnh mà không sợ vướng hình ai.

Toàn bộ biệt điện được bao phủ bởi sắc hoa rực rỡ và màu xanh cây cỏ. Các công trình là sự kết hợp tinh tế giữa kiến trúc Đông và Tây. Kiến trúc sư đã khéo léo kết hợp các yếu tố truyền thống của Việt Nam với những nét đẹp hiện đại của phương Tây, tạo nên một công trình vừa mang tính nghệ thuật cao, vừa tiện nghi và thoải mái.

Hai bên các lối đi có nhiều bức ảnh về bà Trần Lệ Xuân - chủ nhân đầu tiên của biệt điện cùng chồng, con, gia đình, hay các cuộc tiếp khách, công du nước ngoài, cùng nhiều bảng thông tin về ngôi biệt điện và cuộc đời người đàn bà này.

Theo các dữ liệu in trên các bảng thông tin, khu biệt điện này được bà Trần Lệ Xuân cho xây dựng vào năm 1958 trên khuôn viên rộng 13.000m2. Đây là một quần thể kiến trúc gồm nhiều hạng mục khác nhau, trong đó các công trình chính là 3 ngôi biệt thự mang tên Lam Ngọc, Bạch Ngọc và Hồng Ngọc.

Biệt thự Lam Ngọc gồm 2 tòa nhà. Tòa đầu tiên nằm ngay lối vào, theo thông tin là nơi vợ chồng bà Trần Lệ Xuân thường nghỉ ở đây mỗi khi lên Đà Lạt dịp cuối tuần. Từng được gọi với danh xưng mỹ miều “Lam Ngọc - Viên ngọc màu xanh”, biệt điện Trần Lệ Xuân nổi bật lên như một viên ngọc quý, lấp lánh và thu hút mọi ánh nhìn.

Tòa thứ hai là Bạch Ngọc có quy mô nhỏ hơn, cũng là nơi nghỉ dưỡng của gia đình Trần Lệ Xuân - Ngô Đình Nhu. Công trình được xây dựng theo lối kiến trúc kiểu Pháp với mái ngói đỏ, ống khói, lò sưởi, cùng nhiều cửa sổ. Thuở xây dựng, biệt thự Bạch Ngọc có chức năng là nơi giải trí của gia đình bà Trần Lệ Xuân và các sĩ quan cao cấp.

Tòa thứ ba là biệt thự Hồng Ngọc được bà Xuân xây dựng tặng cha mình là ông Trần Văn Chương - thời điểm đó là Đại sứ Việt Nam Cộng hòa tại Mỹ. Biệt thự Hồng Ngọc đang được sử dụng làm nơi trưng bày, bảo quản Mộc bản triều Nguyễn là kho hơn 34.000 tấm ván gỗ khắc ngược chữ Hán và chữ Di sản Tư liệu Thế giới đầu tiên của Việt Nam vào năm 2009.

Thời điểm chúng tôi tham quan, thật tiếc là biệt thự Lam Ngọc đang đóng cửa để bảo dưỡng. Được biết, trong phòng ngủ của biệt thự này, bà Trần Lệ Xuân đã cho thiết kế đường thoát hiểm nội bộ và hầm trú ẩn riêng của bà. Hầm trú ẩn được thi công bằng loại thép đặc biệt, có thể chống đỡ sức công phá của hỏa lực hạng nặng. Các cửa kính có khả năng chống đạn.

Sau khi tham quan biệt thự Hồng Ngọc, ngắm nhìn những hiện vật gốc Mộc bản triều Nguyễn là những tinh hoa văn hóa Việt của bao nghệ nhân để lại, chúng tôi theo lối bên hông biệt thự Bạch Ngọc để vào tham quan Museum Plateau (Bảo tàng Lâm Viên) là nơi giới thiệu về lịch sử khai hoang và hình thành cao nguyên Langbiang - Lâm Viên (Đà Lạt ngày nay), cùng với cuộc đời của chủ nhân khu biệt điện – bà Trần Lệ Xuân (Madame Nhu) và nguồn gốc lịch sử của chiếc áo dài Việt Nam.

Lối đi rải sỏi kê những phiến đá nhỏ sạch sẽ, dẫn qua bể cạn Kỳ Lân được phục dựng lại giống như của chủ nhân biệt thự khi xưa. Để du khách so sánh, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II đã gắn lên thành bể tấm ảnh đen trắng chụp bể năm 1963.

Bên trong Museum Plateau trưng bày nhiều hình ảnh về Đà Lạt xưa, từ những công trình đầu tiên người Pháp xây dựng ở Đà Lạt, đến các đường tàu răng cưa từ Nha Trang lên xứ sở sương mù. Qua các tư liệu cho du khách hiểu hơn người tìm ra Đà Lạt là bác sĩ Alexandre Yersin (1863-1943). Ngày 21/6/1893, bác sĩ Yersin chính thức đặt chân lên cao nguyên Lâm Viên - Lang Biang sau hành trình thám hiểm gian khổ từ Nha Trang.

Sau chuyến công du ở Ấn Độ, toàn quyền Pháp Paul Doumer muốn xây dựng một nơi nghỉ dưỡng cho Pháp kiều như ở Ấn Độ. Yersin đề nghị nên chọn Đankia, cách Đà Lạt hơn 10km về phía Tây Bắc. Năm 1899, ông đã tháp tùng Paul Doumer lên Đà Lạt. Sau khi quan sát, Paul Doumer không chọn Đankia mà chọn vị trí Đà Lạt hiện nay theo đề nghị của bác sĩ Emile Tardif.

Museum Plateau còn trưng bày các hiện vật là những văn bản của Thị trưởng Đà Lạt kiêm Tỉnh trưởng Tuyên Đức gửi “Bà cố vấn chính trị Phủ Tổng thống” được “toàn quyền sử dụng” lô đất 8.090 thước vuông tại vị trí biệt thự Lam Ngọc hiện nay, cùng một số văn bản liên quan đến bất động sản của cha mẹ ruột bà Trần Lệ Xuân.

Theo các tư liệu tại bảo tàng, năm 1958, sau khi hoàn tất các thủ tục mua bán khu đất trên đồi Lam Sơn, gia đình bà Trần Lệ Xuân đã cho xây dựng và sửa sang khu biệt điện. Trong khoảng thời gian này, nơi đây trở thành nơi nghỉ dưỡng của vợ chồng ông Ngô Đình Nhu và Đệ nhất phu nhân Trần Lệ Xuân.

Ngày 1/11/1963 đánh dấu sự kiện đảo chính lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm. Sau cuộc đảo chính, Tổng thống Ngô Đình Diệm và ông Ngô Đình Nhu bị ám sát, bà Trần Lệ Xuân và các con phải sống lưu vong ở nước ngoài. Biệt điện Trần Lệ Xuân bị tịch thu, sung công và được chính quyền Việt Nam Cộng hòa giao cho Tòa Thị chánh Đà Lạt quản lý.

Năm 1969, Khu biệt điện được chuyển làm Bảo tàng Sắc tộc Tây Nguyên.

Sau cuộc tháo chạy của chính quyền Việt Nam Cộng hòa năm 1975, biệt điện Trần Lệ Xuân dần chìm vào quên lãng. Năm 2006, toàn bộ khu biệt điện được Nhà nước trùng tu, tôn tạo và trở thành trụ sở của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước.

Sau này, từ nơi tha hương ở nước ngoài, bà Trần Lệ Xuân từng chia sẻ những năm tháng sống tại biệt điện Đà Lạt là khoảng thời gian “hạnh phúc nhất cuộc đời”.

Trải qua nhiều thay đổi của thời cuộc, biệt điện Trần Lệ Xuân từ nơi ở của một gia đình quyền lực bậc nhất đã trở thành một di tích kiến trúc, văn hóa, lịch sử đặc sắc và thu hút với tên gọi mới là “Madame De Dalat”. Dù chịu sự bào mòn của thời gian, nhưng bằng rất nhiều nỗ lực bảo tồn, Madame De Dalat hôm nay vẫn giữ được không gian kiến trúc gần như nguyên bản, trở thành một trong không nhiều những địa chỉ lưu dấu gắn với biểu tượng của Đà Lạt.

Chúng tôi dành thời gian chặng cuối tham quan cho không gian mỹ cảm bậc nhất trong toàn bộ quần thể kiến trúc khu biệt điện Trần Lệ Xuân là “Khu vườn bà Nhu”, do kiến trúc sư người Nhật Hiroshi Kitagawa thiết kế và thi công. Khu vườn hiện tại vẫn giữ vẹn nguyên vẻ đẹp như thách thức thời gian, với điểm nhấn không thể bỏ qua là suối nhân tạo và hồ nước hình bản đồ Việt Nam (khi bơm nước đầy), cùng những giai thoại gắn liền với tham vọng quyền lực của người đàn bà nổi tiếng và nhiều tai tiếng trong chính quyền Ngô Đình Diệm xưa.