Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh không chỉ góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, mà còn củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân, xây dựng điểm đến du lịch văn hóa đặc trưng.
Quảng Ninh có nhiều DTTS như: Dao, Tày, Sán Chay, Sán Dìu… sinh sống phân bố chủ yếu tại khu vực miền núi, biên giới, tạo nên bức tranh văn hóa phong phú, đa dạng và giàu bản sắc. Trải qua quá trình lịch sử lâu dài, đồng bào các dân tộc đã sáng tạo, gìn giữ và truyền lại kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể hết sức quý giá. Đó là hệ thống lễ hội truyền thống, phong tục tập quán, tri thức dân gian, nghệ thuật diễn xướng, nghề thủ công... Những giá trị ấy không chỉ là nền tảng tinh thần của cộng đồng, mà còn góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa chung của đất nước.
Tuy nhiên, hiện nay nhiều giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS đang đứng trước nguy cơ mai một. Thực tiễn đó đòi hỏi phải có những giải pháp căn cơ, lâu dài, trong đó việc xây dựng các thiết chế văn hóa mang tính tổng thể, gắn bảo tồn với phát triển là yêu cầu cấp thiết. Trong bối cảnh đó, xã Ba Chẽ đã đề xuất chủ trương xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh. Đây là công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thể hiện rõ quan điểm nhất quán về phát triển văn hóa ngang tầm với phát triển kinh tế, coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực cho sự phát triển bền vững.
Sở dĩ Ba Chẽ đề xuất chủ trương này bởi xã là địa bàn miền núi tiêu biểu của tỉnh, nơi sinh sống tập trung của đồng bào dân tộc Dao, Tày, Sán Chay. Đây là vùng đất còn lưu giữ tương đối nguyên vẹn nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc với hệ thống nghi lễ, tín ngưỡng, trang phục, kiến trúc và tri thức dân gian phong phú.
Những năm qua, được sự quan tâm của tỉnh, công tác bảo tồn văn hóa DTTS tại Ba Chẽ đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tiêu biểu là Dự án bảo tồn Khu văn hóa người Dao tại thôn Sơn Hải, trong đó Nhà truyền thống cộng đồng người Dao được xây dựng và đưa vào sử dụng đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng. Công trình không chỉ là nơi trưng bày, giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống, mà còn là địa điểm tổ chức lễ hội, truyền dạy nghề thủ công, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Thực tiễn triển khai mô hình bảo tồn văn hóa người Dao tại thôn Sơn Hải cho thấy, khi cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm, khi bảo tồn văn hóa gắn với sinh kế và phát triển du lịch thì các giá trị văn hóa không những được gìn giữ, mà còn được phát huy mạnh mẽ. Đây chính là cơ sở thực tiễn quan trọng để xã Ba Chẽ đề xuất xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh trên nền tảng kế thừa và phát triển từ khu bảo tồn văn hóa hiện có. Việc này không chỉ nhằm bảo tồn riêng lẻ một vài giá trị văn hóa, mà hướng tới hình thành một không gian văn hóa tổng hợp, đại diện cho các dân tộc tiêu biểu trên địa bàn tỉnh, trước hết là các dân tộc sinh sống tập trung tại Ba Chẽ.
Ông Bùi Văn Lưu, Bí thư Đảng ủy xã Ba Chẽ, cho biết: “Mục tiêu tổng quát của dự án là bảo tồn, gìn giữ và phát huy bền vững các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh. Đồng thời, xây dựng không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi tổ chức lễ hội, thực hành tín ngưỡng, truyền dạy nghề truyền thống; gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, tạo sinh kế bền vững cho người dân. Đề án góp phần thực hiện thắng lợi các nghị quyết của Đảng về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trong thời kỳ mới”.
Nội dung trọng tâm của dự án là bảo tồn và tái hiện không gian văn hóa vật thể đặc trưng của các dân tộc. Theo đó, Làng văn hóa sẽ được quy hoạch thành các khu chức năng phù hợp, bao gồm khu nhà ở truyền thống, khu nhà văn hóa, nhà sinh hoạt cộng đồng, khu trưng bày và giới thiệu bản sắc văn hóa dân tộc. Kiến trúc các công trình được nghiên cứu, phục dựng trên cơ sở đặc trưng truyền thống của từng dân tộc, phù hợp với điều kiện sinh hoạt hiện nay của người dân. Thông qua đó, du khách và thế hệ trẻ có điều kiện tiếp cận, tìm hiểu sâu sắc hơn về không gian sống truyền thống của đồng bào các dân tộc.
Song song với bảo tồn không gian vật thể, dự án đặc biệt chú trọng đến việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể. Thông qua việc tổ chức thường xuyên các hoạt động lễ hội, trình diễn văn hóa, truyền dạy nghề thủ công, Làng văn hóa sẽ là nơi để các giá trị văn hóa được thực hành trong đời sống, tránh tình trạng “bảo tồn hình thức” tách rời cộng đồng.
Hiện nay, dự án đang trong giai đoạn nghiên cứu, xin ý kiến định hướng điều chỉnh quy mô và hoàn thiện các cơ sở pháp lý ban đầu về quy hoạch làm cơ sở đề xuất chủ trương đầu tư. UBND xã Ba Chẽ đã thống nhất với ý kiến của Sở Xây dựng về việc đề xuất điều chỉnh quy mô dự án cho phù hợp với điều chỉnh cục bộ Quy hoạch xây dựng vùng huyện Ba Chẽ đến năm 2040, tầm nhìn đến năm 2050 đã được UBND tỉnh phê duyệt tại Quyết định số 171/QĐ-UBND ngày 15/01/2026.
Xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh có ý nghĩa lâu dài, bởi đây không chỉ là công trình văn hóa - du lịch, mà còn là không gian kết tinh bản sắc, trí tuệ và khát vọng phát triển của đồng bào các dân tộc trong toàn tỉnh. Trong giai đoạn phát triển mới, khi văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh quan trọng, việc đầu tư xây dựng Làng văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh sẽ góp phần quan trọng vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững, xây dựng Quảng Ninh trở thành tỉnh giàu đẹp, văn minh, hiện đại, đậm đà bản sắc dân tộc.
