Trong kho tàng di sản Việt Nam, những bảo vật quốc gia không chỉ là kết tinh của trí tuệ, tài năng và tâm hồn dân tộc qua từng thời kỳ lịch sử, mà còn kể câu chuyện về đời sống, tín ngưỡng, kỹ thuật và thẩm mỹ của cha ông.
Theo các chuyên gia, bảo vật quốc gia là những “chứng nhân sống” kết nối hậu thế với cội nguồn, giúp hiểu sâu hành trình hình thành và phát triển văn hóa Việt. Ông Đỗ Quyết Tiến, Giám đốc Bảo tàng tỉnh, cho biết: Quảng Ninh - "Việt Nam thu nhỏ" không chỉ giàu tài nguyên mà còn chứa nhiều tầng giá trị văn hóa đặc sắc. Vì thế, chúng tôi coi việc bảo tồn và phát huy giá trị bảo vật quốc gia là trách nhiệm và niềm tự hào, để di sản vô giá ấy được biết tới, lan tỏa giá trị.
Theo đó, hiện Bảo tàng Quảng Ninh đang lưu giữ 12 bảo vật quốc gia được công nhận từ năm 2018-2021. Trong đó, có 4 bảo vật tiêu biểu đang được trưng bày, phản ánh giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Quảng Ninh, gồm: Bình gốm Đầu Rằm, Trống đồng Quảng Chính, Thống gốm hoa nâu An Sinh và Hộp vàng Ngọ̣a Vân - Yên Tử. Các hiện vật đến từ những hang đá tiền sử đến vùng thánh địa lưu giữ hàng ngàn hiện vật khảo cổ.
Mỗi hiện vật là một chương kể chuyện bằng đất, đồng, vàng, phản ánh ba giai đoạn lớn của lịch sử Việt Nam: Tiền sử, Đông Sơn và thời Trần. Những bảo vật ấy là mảnh ghép sống động ghi lại hành trình tiến hóa của cư dân vùng Đông Bắc, từ buổi bình minh văn minh nhân loại đến thời Đại Việt rực rỡ.
Cụ thể, Bình gốm Đầu Rằm được phát hiện năm 1998 tại hang đá xã Hoàng Tân (nay thuộc phường Hà An), thuộc văn hóa Phùng Nguyên muộn cách nay hơn 3.000 năm. Bình cao 25,3cm, dáng gùi tre thanh mảnh, thể hiện kỹ thuật chế tác tinh xảo và óc sáng tạo vượt trội của cư dân sơ kỳ Kim khí. Với hoa văn chữ S, đường chỉ chìm, chấm dải tinh tế, bình gốm Đầu Rằm là hiện vật độc bản tiêu biểu cho nghệ thuật gốm tiền sử Việt Nam, được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2018.
Trống đồng Quảng Chính phát hiện năm 1983 tại xã Quảng Chính (nay thuộc xã Quảng Hà), là minh chứng tiêu biểu của văn hóa Đông Sơn thế kỷ IV - III TCN. Trống cao 30cm, đường kính 39,5cm, nặng 12,7kg, đúc bằng hợp kim đồng - thiếc. Mặt trống khắc hình mặt trời 16 cánh, bao quanh là hoa văn chim bay, người chèo thuyền và chim châu đầu hiếm gặp. Những nét khắc tinh xảo thể hiện bàn tay tài hoa và tư duy biểu tượng của người Đông Sơn, phản ánh quan niệm vũ trụ và đời sống tinh thần cư dân vùng sông biển Đông Bắc.
Tiếp nối âm vang trống đồng là Thống gốm hoa nâu An Sinh, phát hiện tại di tích đền An Sinh (phường An Sinh), vùng đất gắn với đền, miếu, lăng tẩm các vua Trần. Thống cao hơn 70cm, miệng rộng 1m, nặng 126kg, chế tác từ đất sét trắng phủ men trắng đục, khắc và tô nâu tạo 6 băng hoa văn rồng, chim, dây lá, hoa sen, hoa chanh. Họa tiết mềm mại, phối màu tinh tế thể hiện trình độ gốm Trần, đỉnh cao của nghệ thuật gốm Việt. Thống gốm An Sinh vừa là vật phẩm nghi lễ, vừa biểu trưng cho sự hưng thịnh và tinh thần Phật giáo thời Trần.
Cùng thời với đó, Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử mang vẻ đẹp thanh khiết của đức tin và nghệ thuật hoàng kim. Chế tác từ vàng nguyên chất hơn 90%, nặng 56,44 gram, hộp có hình dáng bông sen mãn khai gồm thân và nắp khớp khít. Các nghệ nhân đã dùng kỹ thuật gò, hàn, chạm khắc thủ công để tạo ra từng cánh sen, từng họa tiết hoa chanh, văn mây, thể hiện tinh thần Thiền phái Trúc Lâm. Hộp vàng Ngọa Vân là sự hòa quyện giữa tâm linh, nghệ thuật và tư tưởng, minh chứng cho trình độ kim hoàn tinh tế của Đại Việt thời Trần.
Ngày nay, các bảo vật quốc gia của Quảng Ninh đang được bảo quản, trưng bày và số hóa theo tiêu chuẩn bảo tàng hiện đại. Bốn bảo vật tiêu biểu được trưng bày thường xuyên tại không gian trung tâm của Bảo tàng tỉnh, còn tám bảo vật khác được lưu kho trong điều kiện kiểm soát chặt chẽ về nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ 3D, thực tế ảo giúp công chúng có thể “chạm” vào lịch sử, khám phá di sản qua không gian số, một hướng đi mới trong công tác giáo dục và quảng bá văn hóa hiện nay.
