Quảng Ninh có một hệ thống di sản phong phú, trải rộng từ biển đảo, đô thị đến miền núi, biên giới. Bên cạnh hai di sản thế giới đã trở thành thương hiệu là Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, Quảng Ninh còn có hàng trăm di tích, di sản văn hóa phi vật thể, những lễ hội, nghề truyền thống, sản vật và không gian văn hóa cộng đồng. Từ những giá trị ấy, nhiều sản phẩm du lịch mới đang được hình thành theo hướng đưa các giá trị văn hóa vào hành trình trải nghiệm của du khách. Du khách không chỉ tham quan di tích, ngắm cảnh mà còn có thể tìm hiểu đời sống cộng đồng, trải nghiệm làng nghề, ẩm thực, nghệ thuật và những câu chuyện gắn với từng vùng đất.

Quảng Ninh có nền tảng thuận lợi để phát triển du lịch văn hóa với 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh; 362 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với đó là những giá trị văn hóa đặc sắc của 43 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó có các cộng đồng Kinh, Tày, Dao, Sán Chỉ, Sán Dìu... Đây là nguồn tài nguyên phong phú để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng.

Theo dự thảo Đề án Phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, di sản được xác định là lõi, công nghiệp văn hóa là công cụ chuyển hóa, du lịch là kênh lan tỏa, còn kinh tế ban đêm là không gian mở rộng tiêu dùng, gia tăng trải nghiệm. Định hướng này đặt việc phát huy giá trị di sản, văn hóa trong mối liên kết với sáng tạo, du lịch và các hoạt động về đêm, qua đó mở thêm không gian để du khách tiếp cận văn hóa bằng nhiều hình thức khác nhau.

Đề án cũng đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành 8 không gian kinh tế di sản, 6 khu vực phát triển kinh tế ban đêm trọng điểm; phát triển các không gian biểu diễn nghệ thuật, concert quy mô lớn, ứng dụng công nghệ hiện đại. Đây là cơ sở để các giá trị văn hóa không chỉ được khai thác trong những điểm di tích mà có thể tiếp tục được chuyển hóa thành sản phẩm, chương trình nghệ thuật, trải nghiệm ban đêm và những hành trình du lịch mới.

Từ cách tiếp cận này, những giá trị vốn quen thuộc đang được tổ chức lại thành các sản phẩm cụ thể. Yên Tử là một trong những điểm đến cho thấy rõ sự thay đổi đó.

Yên Tử vốn được biết đến là không gian Phật giáo Trúc Lâm, gắn với hành trình tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông và hệ thống chùa, am, tháp trên núi. Nếu mùa xuân ở Yên Tử gắn với không khí hành hương, chiêm bái, thì những chương trình, sản phẩm mới đang góp phần đa dạng hóa trải nghiệm, thu hút du khách đến với vùng di sản vào nhiều thời điểm trong năm.

Từ tháng 8 đến tháng 12/2026, chương trình “Yên Tử - Sắc thu thiền định” được tổ chức tại Khu di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử cùng một số điểm di tích, khu du lịch trên địa bàn phường Yên Tử. Đến đây, du khách có thể trải nghiệm thiền thở, yoga, tour “Bình minh trên đỉnh chùa Đồng”, “Hành trình khám phá di sản thế giới Yên Tử”, “Khám phá bí ẩn cung điện cổ”, “Hạnh phúc con trở về”, Thiền Buông thư và chương trình nghệ thuật “Diệu âm Yên Tử”.

Tại Làng Nương, các giá trị văn hóa được chuyển tải qua những hoạt động gần gũi hơn. Du khách có thể mặc cổ phục Việt Nam, tham gia “Đêm hội Làng Nương - Village Night show”, thưởng thức nghệ thuật truyền thống và tìm hiểu bản sắc văn hóa người Dao Thanh Y qua các tiết mục dân gian, rước và thả đèn hoa đăng. Chợ quê, khu ẩm thực chay, đặc sản Yên Tử, sản phẩm OCOP và đồ thủ công truyền thống của người Dao cũng được đưa vào chuỗi trải nghiệm.

Như vậy là đến Yên Tử hôm nay, du khách không chỉ tìm về với không gian thiền và những điểm di tích quen thuộc. Hành trình có thể chậm lại với một buổi thiền, nghỉ dưỡng; cũng có thể rộng mở hơn qua những hoạt động khám phá di sản, trải nghiệm văn hóa và vui chơi. Mỗi nhóm du khách, từ gia đình, bạn trẻ đến những người yêu thích tìm hiểu lịch sử, văn hóa, đều có thêm lựa chọn cho chuyến đi của mình.

Việc mở rộng trải nghiệm cũng đi cùng với chính sách tạo thuận lợi cho du khách. Từ ngày 5/2/2026, Quảng Ninh miễn phí tham quan Khu di tích và danh thắng Yên Tử đến hết ngày 31/12/2028.

Câu chuyện của Yên Tử cho thấy, phát triển du lịch văn hóa không nhất thiết phải tạo ra một điểm đến hoàn toàn mới mà ngay trong những giá trị đã quen thuộc, việc tổ chức thêm các hoạt động phù hợp có thể mở rộng thời gian và cách thức trải nghiệm của du khách.

Tại Hang Ngọc Rồng, còn gọi là Hang Dơi, thuộc Khu di tích và danh thắng Vũng Đục (phường Cẩm Phả), show thực cảnh kết hợp ẩm thực “Đi tìm dấu ngọc” được xây dựng ngay trong lòng hang. Ra mắt từ tháng 6/2025, chương trình kết hợp sân khấu thực cảnh, công nghệ đa phương tiện, âm thanh, ánh sáng và nghệ thuật biểu diễn. Điểm đáng chú ý của sản phẩm là câu chuyện văn hóa được đặt trong không gian tự nhiên của hang động. “Đi tìm dấu ngọc” khai thác những câu chuyện, truyền thuyết gắn với vùng biển Hạ Long, Bái Tử Long, đồng thời đưa các lớp văn hóa biển, văn hóa tâm linh và văn hóa Vùng mỏ vào chương trình thông qua nghệ thuật biểu diễn và công nghệ trình diễn. Sản phẩm được giới thiệu là góp phần mở rộng không gian du lịch, kết nối Vịnh Hạ Long với Vịnh Bái Tử Long.

Từ một hang động tự nhiên, sản phẩm du lịch được hình thành bằng sự kết hợp giữa cảnh quan, nghệ thuật và câu chuyện văn hóa. Cách làm này tạo thêm một phương thức trải nghiệm cho du khách, đồng thời đưa Hang Ngọc Rồng vào hành trình khám phá không gian Bái Tử Long.

Nếu Yên Tử hấp dẫn bởi chiều sâu của không gian Phật giáo Trúc Lâm, Hang Ngọc Rồng tạo dấu ấn bằng nghệ thuật trong lòng hang thì ở các địa bàn vùng biên, những giá trị văn hóa, cảnh quan và đời sống cộng đồng lại mở ra một hướng trải nghiệm khác. Từ Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô đến Hải Sơn, Đường Hoa hay khu vực Móng Cái, mỗi vùng đất biên giới của Quảng Ninh lại có những câu chuyện văn hóa riêng để kể. Đó có thể là những làn điệu Then của người Tày ở Bình Liêu, những bản làng và sinh hoạt cộng đồng của đồng bào dân tộc thiểu số, những nghề truyền thống, món ăn địa phương, mô hình sản xuất nông nghiệp hay không gian giao lưu văn hóa nơi cửa khẩu. Chính những giá trị hiện hữu trong đời sống ấy đang được tìm cách kết nối với cảnh quan tự nhiên để tạo nên những trải nghiệm gần gũi, thay vì chỉ khai thác vùng biên như một điểm ngắm cảnh hay cửa ngõ giao thương.

Ở Hoành Mô, bức tranh ấy hiện lên khá rõ. Địa bàn có đường biên giới, cửa khẩu, núi rừng và nhiều cộng đồng dân tộc cùng sinh sống, tạo nên một không gian văn hóa đa dạng. Từ Vườn hoa Cao Sơn với những mô hình nông nghiệp trải nghiệm, Khe Tiền với văn hóa Dao Thanh Phán, những cánh rừng hồi và quần thể chè cổ đến Cao Ba Lanh gắn với lịch sử bảo vệ biên giới, mỗi điểm đến lại mang một câu chuyện riêng. Có câu chuyện về cách người dân tìm hướng đi mới từ đất đai, cây trồng; có câu chuyện về nếp sống, tri thức và nghề truyền thống được lưu giữ trong bản làng; cũng có câu chuyện về những dấu tích lịch sử được gìn giữ qua thời gian.

Điểm đáng chú ý là các giá trị trên không tồn tại tách rời mà có thể bổ trợ cho nhau để hình thành những hành trình đa dạng hơn. Một chuyến đi đến Hoành Mô có thể bắt đầu từ cảnh quan, tiếp nối bằng trải nghiệm sản xuất, tìm hiểu văn hóa cộng đồng rồi trở về với những câu chuyện lịch sử của vùng biên. Với cách tiếp cận ấy, những điều vốn rất đỗi quen thuộc với người dân địa phương như cây hồi, cây chè, món ăn, nếp nhà, nghề truyền thống hay câu chuyện về mảnh đất nơi mình sinh sống lại trở thành những trải nghiệm có giá trị đối với du khách.

Ngay giữa không gian đô thị, những giá trị văn hóa cũng đang được kết nối thành sản phẩm du lịch trải nghiệm. Tháng 6/2026, phường Hồng Gai ra mắt sản phẩm “Hồng Gai - Hành trình trải nghiệm văn hóa”, kết nối các giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, cảnh quan và đời sống cộng đồng trên địa bàn. Sản phẩm khai thác các điểm đến như Quần thể di tích núi Bài Thơ, đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, chùa Long Tiên và Bảo Hải Linh Thông Tự.

Du khách không chỉ đến tham quan, tìm hiểu di tích mà còn được trực tiếp tham gia các hoạt động trải nghiệm văn hóa. Hành trình có các hoạt động như tìm hiểu trang phục Việt, mặc Việt phục, làm hương, thưởng trà, thưởng thức ẩm thực, tìm hiểu và trải nghiệm các sản phẩm OCOP, nghe các làn điệu dân gian và tham gia những hoạt động tĩnh tâm. Nghi lễ tế truyền thống tưởng nhớ công lao Đức Ông Trần Quốc Nghiễn cũng được tái hiện trong chương trình.

Từ những điểm đến dưới chân núi Bài Thơ đến không gian đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn và Bảo Hải Linh Thông Tự, du khách có thể vừa tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng, vừa trực tiếp trải nghiệm những nét văn hóa gắn với vùng đất. Những hoạt động như thưởng trà, trải nghiệm sản phẩm thủ công, mặc Việt phục hay tĩnh tâm góp phần đưa các giá trị văn hóa từ không gian di tích và đời sống cộng đồng vào một hành trình du lịch cụ thể.

Ở Vân Đồn, một hướng khai thác khác đang được đặt ra khi nghề nuôi biển trở thành một phần của sản phẩm du lịch.

Năm 2026, đặc khu Vân Đồn triển khai thí điểm mô hình du lịch sinh thái biển đảo gắn với nuôi trồng thủy sản tại 16 vùng nuôi nhuyễn thể, cá biển và du lịch trải nghiệm đã được quy hoạch, giao khu vực biển. Địa phương dự kiến thí điểm từ 8-10 mô hình “Bè nuôi kiểu mẫu kết hợp dịch vụ du lịch”.

Một trong những nhóm trải nghiệm được xây dựng là “Một ngày làm ngư dân”. Du khách có thể tham quan khu nuôi hàu, nuôi cá, trực tiếp thu hoạch hàu, ngao, câu cá và sơ chế sản phẩm tại bè dưới sự hướng dẫn của ngư dân. Các hoạt động trên mặt nước như chèo kayak, SUP, cùng trải nghiệm ẩm thực và sản phẩm OCOP Vân Đồn cũng được đưa vào mô hình.

Ở đây, nghề nuôi trồng thủy sản được đưa vào nội dung trải nghiệm. Du khách không chỉ nhìn thấy biển từ trên tàu mà có thể tiếp cận một phần công việc, sản phẩm và đời sống của những người đang gắn bó với vùng biển.

Không chỉ làm mới sản phẩm tại từng điểm đến, du lịch Quảng Ninh đang mở rộng không gian trải nghiệm thông qua các chuỗi sự kiện văn hóa, thể thao, nghệ thuật và ẩm thực được tổ chức trong năm. Ngay từ những tháng đầu năm, nhiều chương trình đã được triển khai ở các địa bàn khác nhau, tạo thêm những “điểm hẹn” để du khách lựa chọn. Chỉ tính riêng từ đầu năm đến đầu tháng 5/2026, Quảng Ninh đã tổ chức 140 sự kiện, hoạt động kích cầu, xúc tiến, quảng bá du lịch, trong đó có 10 sự kiện quy mô cấp quốc gia, cấp tỉnh và 130 chương trình tại các xã, phường, đặc khu.

Đặc biệt, dịp Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch chào hè 2026, bên cạnh Carnaval Hạ Long còn có nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao, hội chợ, triển lãm được tổ chức tại các địa bàn. Riêng Carnaval Hạ Long 2026 thu hút hơn 80.000 lượt người tham gia; màn trình diễn “Sóng hội ánh sáng” với gần 100 tàu du lịch được trang trí ánh sáng nghệ thuật trên vịnh tạo thêm một không gian trình diễn mới gắn sự kiện với cảnh quan di sản.

Các hoạt động về đêm cũng được đưa vào chuỗi trải nghiệm. Trong Tuần Văn hóa, Thể thao và Du lịch chào hè, tổ hợp giải trí - ẩm thực VUI-Fest Ha Long được đưa vào hoạt động, cùng phố ẩm thực quốc tế, nghệ thuật đường phố, các chương trình pháo hoa... tạo thêm không gian vui chơi, giải trí sau thời gian tham quan ban ngày.

Thể thao cũng đang trở thành một cách để đưa du khách đến gần hơn với cảnh quan. Yên Tử Ultra Trail 2026 diễn ra trong 3 ngày, từ 4-6/9, thu hút gần 2.000 vận động viên ở 5 cự ly từ 5km đến 70km. Các cung đường chạy xuyên rừng, qua dốc đá, suối rừng và những lối mòn đặc trưng của Yên Tử biến một giải đấu thể thao thành hành trình trải nghiệm cảnh quan theo một cách khác. Cuối năm, Giải Marathon Quốc tế Di sản Hạ Long 2026 dự kiến thu hút khoảng 18.000 vận động viên, trong đó có 5.000 vận động viên quốc tế, tiếp tục kết nối hoạt động thể thao với không gian di sản và điểm đến.

Ẩm thực cũng được đặt trong chuỗi trải nghiệm ấy. Hội chợ OCOP và không gian ẩm thực tổ chức cuối tháng 8, đầu tháng 9 vừa qua đã thu hút trên 127.000 lượt người dân, du khách tham quan, mua sắm, thưởng thức ẩm thực, với tổng doanh thu hơn 29,6 tỷ đồng. Trong những tháng cuối năm, chuỗi sự kiện tiếp tục được nối dài với Liên hoan Ẩm thực Quảng Ninh 2026 tiếp tục được xác định là một sự kiện quảng bá, giới thiệu và tôn vinh những sản phẩm ẩm thực của các nhà hàng, khách sạn, điểm du lịch và địa phương. Cùng với đó là các chương trình giao lưu văn hóa, ẩm thực Quảng Ninh - Quảng Tây, Trung Quốc, tạo thêm không gian giao lưu và giới thiệu sản vật, văn hóa ẩm thực…

Các sự kiện ngày càng được tính đến như một phần của hành trình, thay vì chỉ diễn ra độc lập. Trong quý IV/2026, cùng với Marathon Quốc tế Di sản Hạ Long và Liên hoan Ẩm thực Quảng Ninh còn có Lễ hội Mùa thu Yên Tử, Bình Liêu Then Festival, Triển lãm Đặc sản vùng miền Sắc Thu Quảng Ninh, Diễn đàn Du lịch Xanh Quảng Ninh và các chương trình giao lưu văn hóa, nghệ thuật. Định hướng được đặt ra là gắn từng sự kiện với lưu trú, tham quan, ẩm thực, mua sắm, vui chơi, giải trí và phối hợp với doanh nghiệp lữ hành xây dựng các tour, gói dịch vụ trước và trong thời gian diễn ra sự kiện.

Nhìn từ những cách làm đang được triển khai, du lịch văn hóa ở Quảng Ninh đang từng bước được làm mới. Những giá trị văn hoá không chỉ được gìn giữ và giới thiệu tại các điểm tham quan, mà còn được đưa vào những trải nghiệm cụ thể, để du khách có thể tìm hiểu, cảm nhận và khám phá theo nhiều cách khác nhau. Khi văn hóa trở thành một phần của hành trình, những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ sẽ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, đồng thời tạo thêm sức hấp dẫn cho điểm đến và mở ra những hướng phát triển mới cho du lịch văn hóa.

Thực hiện: Minh Nguyệt

Trình bày: Hải Ninh