Hoành Mô có 11.400ha diện tích đất rừng, chiếm 82,6% tổng diện tích tự nhiên của xã. Riêng diện tích rừng hồi là 6.000ha được trồng ở địa hình vùng núi cao, khí hậu mát rất thuận lợi phát triển lâm sinh và cây dược liệu. Xã Hoành Mô đang nghiên cứu để mở rộng trồng cây dược liệu ích trí nhân dưới tán rừng hồi, rừng quế để gia tăng thu nhập cho người dân.
Cây ích trí nhân là loại cây thân thảo vốn mọc hoang rải rác ở dưới tán rừng, những nơi có độ ẩm cao và được thương lái thu mua để xuất khẩu. 10 năm trước, ông Tằng Vàn Sòi (bản Phai Lầu, xã Hoành Mô) bắt đầu đưa cây ích trí nhân về trồng nhỏ lẻ dưới tán rừng hồi, quế trong gia đình và dần dần mở rộng với hơn 1ha diện tích trồng tập trung để làm kinh tế. Hiện trung bình, hạt ích trí nhân tươi có giá bán dao động từ 35 - 40.000 đồng/kg.
Ông Tằng Vàn Sòi (bản Phai Lầu, xã Hoành Mô) cho biết: Ở địa phương, người trồng cây hồi, cây quế phải mất từ 12 năm trở lên mới được thu hoạch, nhưng từ khi trồng kết hợp cây ích trí nhân này dưới tán cây hồi, cây quế là cứ 3 năm sau đã cho thu hoạch. Giống cây này ra hoa trên ngọn, sau đó mọc thành quả. Từ lúc cây có hoa đến khi được thu quả kéo dài tầm 5-6 tháng. Thời gian sau đó sẽ vun gốc, chăm bón là lại được 1 vụ thu hoạch mới, kết hợp với trồng cây hồi, cây quế, gia đình có thêm thu nhập. Từ năm 2023 đến nay, tôi đã thu được hơn 250 triệu đồng tiền bán quả cây ích trí nhân.
Trong bản Phai Lầu còn có hàng chục hộ dân cũng phát triển, trồng cây ích trí nhân dưới tán rừng với diện tích 15ha. Anh Tằng Dảo Tình, Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Phai Lầu (xã Hoành Mô), chia sẻ: Bà con ở bản Phai Lầu trồng cây ích trí nhân này được một thời gian dài, thu hoạch 1 vụ/1năm, tính trung bình được 3 - 4 tấn quả/ha. Trừ chi phí các hộ dân còn thu nhập được hơn 100 triệu đồng, bà con trên bản trồng xen canh dưới các loài cây quế hồi cho giá trị kinh tế cao.
Cây ích trí nhân bắt đầu ra hoa vào tháng 3 và thu hoạch quả chín vàng vào tháng 7-8 hàng năm. Loại cây dược liệu này thuộc họ gừng, thường mọc hoang rải rác ở vùng núi phía Bắc của Việt Nam và đặc biệt ưa phát triển ở những nơi có sương mù, độ ẩm cao. Quả ích trí nhân hình cầu, đường kính quả khoảng 1,5 cm, dài khoảng 2- 2,4 cm, hai đầu quả hơi nhọn. Vỏ quả ích trí nhân màu nâu đỏ hoặc nâu xám, có khoảng 13- 20 đường chỉ dọc nổi, lồi lõm không đều, vỏ mỏng, hơi dẻo, dính sát vào hạt. Quả khi chín có màu vàng xanh, hạt có nhiều cạnh màu đen. Hạt ích trí nhân có dạng tròn, dẹt, cạnh hơi dày, đường kính khoảng 0,4 cm, màu nâu xám hoặc vàng xám. Khi đập vỏ hạt thì thịt bên trong có màu trắng, chất bột.
Dược liệu từ quả và hạt của cây ích trí nhân theo y dược cổ truyền là vị thuốc bổ thận, cố khí, sáp tinh. Hiện tại, cả xã Hoành Mô có 10 thôn đưa vào trồng tập trung cây ích trí nhân này dưới tán rừng và đã cho thu nhập; 7 thôn mới trồng được 2 năm tuổi. Tổng diện tích cây trồng toàn xã ước khoảng 53ha.
Trong Đề án phát triển nông nghiệp xã Hoành Mô giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045 đang được xây dựng, địa phương dự kiến mở rộng diện tích trồng ích trí nhân dưới tán rừng lên 180ha trong những năm tới. Loại dược liệu này có giá trị kinh tế cao, phù hợp trồng xen kẽ dưới tán rừng để hạn chế tình trạng rửa trôi và xói mòn đất, ổn định nguồn nước ngầm, tạo nên thảm thực vật đa dạng, qua đó góp phần phát triển kinh tế cho nhân dân và bảo vệ tài nguyên rừng.
