Dù Brazil đã đạt tiến triển rõ rệt trong kiểm soát phá rừng tại Amazon dưới thời Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, các chuyên gia cảnh báo suy thoái rừng đang trở thành mối đe dọa. Cháy rừng, khai thác gỗ, hạn hán và biến đổi khí hậu đang âm thầm làm suy yếu hệ sinh thái, đẩy khu rừng nhiệt đới lớn nhất thế giới tiến gần điểm tới hạn khó phục hồi.
bang Amazonas, Brazil, ngày 21/10/2023. Ảnh: AP
Dưới thời chính phủ Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva, thành quả trong việc kéo giảm nạn phá rừng Amazon được ghi nhận đáng kể. Khi số liệu chính thức hằng năm được công bố vào tháng 10 tới, tỷ lệ phá rừng được dự báo sẽ ở mức thấp nhất kể từ năm 2012.
Tuy nhiên, bên cạnh kết quả tích cực đó, các chuyên gia cho rằng Amazon vẫn đang đối mặt với nhiều rủi ro nghiêm trọng khác, trong đó đáng lo ngại nhất là tình trạng suy thoái rừng.
Không giống phá rừng hoàn toàn, suy thoái rừng diễn ra âm thầm hơn, chủ yếu do cháy rừng, khai thác gỗ và hạn hán kéo dài. Hiện tượng này đã ảnh hưởng tới khoảng 40% diện tích Amazon và trong những năm gần đây đã vượt xa diện tích bị chặt phá trắng.
Các nhà khoa học cảnh báo nếu tình trạng này tiếp diễn, rừng Amazon có thể chạm tới “điểm tới hạn” khi hệ sinh thái không còn khả năng tự phục hồi. Khi đó, thay vì hấp thụ khí CO2 như hiện nay, Amazon có thể trở thành nguồn phát thải carbon lớn, làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu toàn cầu.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên tạp chí Nature ước tính đến năm 2050, từ 10% đến 47% diện tích Amazon có thể rơi vào trạng thái đủ điều kiện để kích hoạt sự chuyển đổi nghiêm trọng này.
Brazil hiện nắm giữ hơn 60% diện tích toàn bộ rừng Amazon trải dài trên 9 quốc gia Nam Mỹ, vì vậy những gì xảy ra tại đây có tác động lớn tới toàn bộ khu vực.
Dữ liệu sơ bộ từ hệ thống giám sát vệ tinh DETER cho thấy từ tháng 8/2025 đến tháng 4/2026, diện tích bị cảnh báo phá rừng tại Brazil là gần 1.700 km2, trong khi diện tích suy thoái rừng lên tới khoảng 4.420 km2.
Trong giai đoạn El Nino 2023–2024, nhiệt độ tại Amazon tăng từ 2 đến 4 độ C so với mức trung bình lịch sử. Nắng nóng kết hợp hạn hán nghiêm trọng đã gây ra mùa cháy rừng tồi tệ nhất trong hai thập kỷ, khiến suy thoái rừng tăng với tốc độ gấp khoảng ba lần mức giảm của phá rừng.
Nhà nghiên cứu Guilherme Mataveli thuộc Viện Nghiên cứu Không gian Quốc gia Brazil (INPE) cho biết tác động cộng hưởng này đã khiến Amazon tiếp tục mất rừng trên thực tế, làm suy giảm thành quả chống phá rừng.
Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh mới, Brazil cần ưu tiên mạnh hơn cho phục hồi rừng. Nước này đặt mục tiêu khôi phục 12 triệu ha rừng bản địa Amazon vào năm 2030 theo cam kết trong Thỏa thuận Paris năm 2015. Bộ Môi trường Brazil cho biết hiện đã có khoảng 3,4 triệu ha đang được phục hồi.
