Từ Báo Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập năm 1925 đến những tòa soạn hội tụ vận hành trên nền tảng số hôm nay, báo chí cách mạng Việt Nam đã trải qua hành trình hơn một thế kỷ gắn bó với từng chặng đường phát triển của đất nước. Dù phương thức làm báo không ngừng đổi mới, sứ mệnh phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và lan tỏa sự thật vẫn luôn là giá trị cốt lõi, làm nên bản sắc và sức sống của nền báo chí cách mạng Việt Nam.
Từ đầu những năm 1920, tư tưởng cách mạng vô sản được truyền bá vào Việt Nam thông qua các tờ báo như Le Paria, L'Humanité và Inprekorr. Cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc đến Quảng Châu (Trung Quốc) trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng Việt Nam.
Ngày 21/6/1925, Báo Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập ra số đầu tiên, đánh dấu sự ra đời của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Là cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, Báo không chỉ là công cụ tuyên truyền mà còn kết hợp đào tạo cán bộ cách mạng. Sau Báo Thanh Niên, Nguyễn Ái Quốc tiếp tục sáng lập nhiều ấn phẩm cách mạng như Kông Nông, Lính Kách mệnh..., mở rộng công tác tuyên truyền, giác ngộ quần chúng và đào tạo cán bộ cách mạng.
Ngày 1/10/1929, Báo Búa Liềm, cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Đông Dương, ra số đầu tiên, do Trịnh Đình Cửu phụ trách. Dù chỉ tồn tại đến tháng 2/1930 (số 9), tờ báo đã đánh dấu sự trưởng thành của báo chí cách mạng. Cùng thời điểm, Báo Đỏ của Chi bộ Đảng Cộng sản An Nam tại Thượng Hải cũng ra đời, in tay trên giấy sáp.
Theo thống kê, từ 1925 đến cuối năm 1929, đã có hơn 50 tờ báo và tạp chí cách mạng xuất bản. Đến tháng 6/1936, báo chí Việt Nam phát triển mạnh với 230 tờ các loại. Giai đoạn 1936-1939, báo chí cách mạng lần đầu hoạt động công khai và mở rộng giao lưu quốc tế. Tuy nhiên, từ đầu năm 1939, dưới sức ép từ các đạo luật cấm Đảng Cộng sản, báo chí cách mạng quay trở lại hoạt động bí mật. Dù vậy, giai đoạn 1939-1945 vẫn chứng kiến khí thế cách mạng lên cao, chuẩn bị cho thắng lợi cuối cùng.
Giai đoạn lịch sử hào hùng nhưng đầy máu lửa, hy sinh từ 1945-1975 đã tôi luyện nên một nền báo chí cách mạng Việt Nam dũng cảm, sáng tạo và đầy bản lĩnh. Ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, ngày 20/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 34 về báo chí, đặt nền móng pháp lý đầu tiên cho báo chí cách mạng Việt Nam. Từ đây, hệ thống báo chí hai miền Nam - Bắc phát triển song hành cùng sự nghiệp kháng chiến, trở thành vũ khí sắc bén trên mặt trận tư tưởng trong những cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.
Ở miền Bắc, những tờ báo lớn ra đời trở thành cơ quan ngôn luận quan trọng: Báo Cứu Quốc (tiền thân của Báo Đại Đoàn Kết ngày nay) xuất bản số đầu ngày 25/8/1945, Báo Quân đội Nhân dân ra số đầu ngày 20/10/1950, Báo Nhân Dân chính thức phát hành số đầu ngày 11/3/1951. Đặc biệt, Đài Tiếng nói Việt Nam với lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Hồ Chủ tịch đêm 19/12/1946 đã trở thành mốc son trong lịch sử phát thanh cách mạng.
Tại chiến trường miền Nam, báo chí cách mạng hoạt động trong điều kiện vô cùng khó khăn. Theo thống kê của Hội Nhà báo Việt Nam, chỉ tính từ 1965-1975 đã có hơn 300 nhà báo hy sinh trên các chiến trường. Khó khăn là thế nhưng các tờ báo như Cờ Giải Phóng, Giải Phóng, Sài Gòn Giải Phóng... được in ấn bí mật và chuyền tay nhau trong lòng địch. Những trang báo viết từ trong khói lửa chiến trường ấy mãi mãi là minh chứng hùng hồn cho sức mạnh của báo chí cách mạng Việt Nam. Báo chí thời kỳ này còn thực hiện xuất sắc vai trò cầu nối giữa tiền tuyến và hậu phương. Công tác địch vận qua báo chí cũng đạt được nhiều thành công, góp phần không nhỏ vào chiến thắng chung của dân tộc.
Di sản lớn nhất của báo chí giai đoạn này chính là xây dựng nên phong cách báo chí Việt Nam: Chân thực mà nhân văn, bình dị mà sâu sắc, giàu tính chiến đấu nhưng tràn đầy tình yêu thương. Những bài học về tác nghiệp trong điều kiện khó khăn, về tinh thần “đi trước, về sau” của phóng viên chiến trường mãi mãi là tài sản vô giá với các thế hệ nhà báo hôm nay.
Đại thắng mùa Xuân năm 1975 mở ra kỷ nguyên mới của dân tộc - kỷ nguyên độc lập, thống nhất và đi lên chủ nghĩa xã hội. Bước ra từ khói lửa chiến tranh, báo chí cách mạng tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, tập trung tuyên truyền nhiệm vụ hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục sản xuất, phát triển kinh tế, ổn định đời sống nhân dân và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đây cũng là giai đoạn hệ thống báo chí cả nước từng bước được thống nhất về tổ chức, mở rộng mạng lưới từ Trung ương đến địa phương, trở thành kênh thông tin chủ lực trong tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Những năm đầu sau thống nhất cũng đặt ra nhiều khó khăn, thách thức đối với đất nước, đòi hỏi báo chí không chỉ phản ánh thực tiễn mà còn góp phần cổ vũ tinh thần vượt khó, khơi dậy ý chí tự lực, tự cường và khát vọng phát triển. Chính từ thực tiễn ấy, báo chí đã tích cực tham gia tổng kết thực tiễn, phản ánh những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển, góp phần tạo cơ sở thực tiễn và dư luận xã hội cho công cuộc đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo từ Đại hội VI năm 1986, mở ra giai đoạn phát triển mới của nền báo chí cách mạng Việt Nam.
Những năm tháng đổi mới tiếp tục viết nên trang sử vàng trong lịch sử báo chí Việt Nam, khi Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị năm 1986 chính thức “cởi trói” cho tư duy báo chí. Từ mô hình bao cấp cứng nhắc, các tòa soạn bắt đầu chuyển sang cơ chế tự chủ tài chính, tạo ra cuộc cách mạng thực sự về nhận thức và phương thức hoạt động. Theo số liệu từ Bộ Thông tin - Truyền thông, chỉ trong vòng 15 năm (1986-2000), số lượng cơ quan báo chí cả nước đã tăng từ 125 lên 568 - gấp 4,5 lần, phản ánh sự bùng nổ chưa từng có. Công nghệ cũng có bước tiến vượt bậc khi Báo Quân đội Nhân dân trở thành đơn vị tiên phong áp dụng công nghệ vi tính hóa vào năm 1991. Năm 1997 đánh dấu sự ra đời của VietnamNet - tờ báo điện tử đầu tiên, mở ra kỷ nguyên số cho báo chí Việt Nam. Đến năm 2000, tòa soạn Tuổi Trẻ đã lắp đặt hệ thống mạng nội bộ (LAN) hiện đại đầu tiên, đặt nền móng cho quy trình làm báo kỹ thuật số sau này.
Giai đoạn này chứng kiến sự ra đời của hàng loạt tờ báo dám đương đầu với những vấn đề nhức nhối của xã hội. Thế hệ nhà báo thời kỳ này đã để lại dấu ấn khó phai với những cây bút lỗi lạc như: Nhà báo Hữu Thọ; phóng viên điều tra Lê Văn Nuôi; các nữ ký giả: Lý Thị Trung, Nguyễn Thị Ngọc Hải... Tuy nhiên, giai đoạn này cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Hiện tượng “báo lá cải” bắt đầu xuất hiện từ năm 1995, kéo theo vấn nạn “phong bì” và cuộc chiến giành độc giả bằng mọi giá. Những căn bệnh này đã thúc đẩy Hội Nhà báo Việt Nam ban hành Quy định đạo đức nghề nghiệp năm 1999 - văn bản đầu tiên về chuẩn mực hành nghề báo chí. Thành tựu lớn nhất của báo chí thời kỳ đổi mới chính là đã xây dựng được mô hình báo chí chuyên nghiệp, đa dạng, vừa phản ánh hiện thực vừa góp phần định hướng xã hội trong thời kỳ đầy biến động. Những bài học về cân bằng giữa tự do báo chí và trách nhiệm xã hội, giữa thương mại hóa và sứ mệnh cao cả của báo chí từ giai đoạn này vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay.
Sự bùng nổ của internet, điện thoại thông minh và các nền tảng số đã làm thay đổi căn bản cách công chúng tiếp cận thông tin. Nếu trước đây báo in, phát thanh và truyền hình là những kênh thông tin chủ đạo thì ngày nay, mạng xã hội trở thành không gian tiếp nhận tin tức phổ biến của hàng triệu người.
Theo khảo sát của UNESCO và Ipsos, 56% người được hỏi cho biết mạng xã hội là nguồn tiếp cận tin tức chính. Thông tin được lan truyền theo từng giây, từng phút, đặt các cơ quan báo chí trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ cả về tư duy, công nghệ và phương thức tác nghiệp. Nhiều tòa soạn đã chuyển sang mô hình hội tụ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và các nền tảng quản trị hiện đại nhằm nâng cao chất lượng, tốc độ và hiệu quả sản xuất nội dung.
Tại Việt Nam, chuyển đổi số báo chí đang diễn ra mạnh mẽ. Đến cuối năm 2025, cả nước có 778 cơ quan báo chí hoạt động; trong số 177 cơ quan tham gia đánh giá mức độ trưởng thành chuyển đổi số, đã có 33 đơn vị đạt mức xuất sắc. Những con số đó cho thấy quyết tâm xây dựng nền báo chí hiện đại, chuyên nghiệp, nhân văn và thích ứng với môi trường truyền thông số. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Giá trị cốt lõi làm nên sức mạnh của báo chí cách mạng vẫn là tính chính xác, khách quan và trách nhiệm xã hội.
Trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Khi thông tin quá nhiều, xã hội càng cần những địa chỉ đáng tin cậy để xác định điều gì đúng, điều gì còn phải kiểm chứng, điều gì chỉ là cảm xúc đám đông hoặc sự sắp đặt có chủ ý". Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, báo chí phải là nơi nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, chứ không phải nơi chạy theo xu hướng. Mỗi tác phẩm báo chí không chỉ cần nhanh mà còn phải chính xác, giàu dữ liệu, sâu về phân tích, giúp người dân hiểu đúng bản chất của vấn đề, từ chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, cải cách hành chính đến các biến động kinh tế - xã hội trong nước và quốc tế.
Hơn một thế kỷ kể từ khi Báo Thanh Niên ra đời, công nghệ làm báo đã có nhiều thay đổi, nhưng sứ mệnh của báo chí cách mạng Việt Nam vẫn vẹn nguyên: Phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân và bảo vệ sự thật. Trong kỷ nguyên số, tốc độ là yêu cầu của cạnh tranh, song niềm tin mới là giá trị quyết định vị thế của báo chí. Như tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, báo chí cách mạng không chỉ phải nhanh hơn mà trước hết phải đúng hơn, sâu sắc hơn và có ích hơn, tiếp tục khẳng định vai trò là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa, đồng hành cùng đất nước trên con đường phát triển và hội nhập.
Thực hiện: Hà Chi
Trình bày: Hải Anh
