Giá vàng tăng mạnh trong những năm gần đây đang thúc đẩy làn sóng khai thác vàng trái phép tại rừng Amazon của Brazil, làm gia tăng nạn phá rừng tại các khu bảo tồn và đẩy nguy cơ ô nhiễm thủy ngân lên mức đáng báo động. Giới chức và các chuyên gia cảnh báo, thực trạng này đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với môi trường và đời sống của cộng đồng bản địa.
Một nghiên cứu công bố ngày 5/5 của tổ chức phi chính phủ Amazon Conservation phối hợp với Viện Instituto Socioambiental cho thấy các điểm khai thác vàng trái phép đã thúc đẩy hoạt động chặt phá rừng tại ba khu bảo tồn ở vùng Xingu - một trong những khu rừng được bảo vệ lớn nhất thế giới, trải dài qua hai bang Para và Mato Grosso của Brazil.
Tại Khu bảo tồn sinh thái Terra do Meio, hoạt động khai khoáng trái phép đầu tiên diễn ra vào tháng 9/2024. Đến cuối năm 2025, diện tích rừng bị phá liên quan đến khai khoáng đã tăng lên 30ha.
Tại rừng quốc gia Altamira, từ năm 2016 đến tháng 9/2025, khai thác trái phép đã gây mất 832ha rừng. Một điểm khai thác mới mở từ năm 2024 đã mở rộng lên 36ha vào tháng 10/2025, chiếm gần một nửa diện tích rừng bị phá do khai khoáng trong năm đó.
Hệ thống giám sát vệ tinh cũng phát hiện một đường băng bí mật phục vụ thợ mỏ trái phép tại Khu dự trữ sinh học Nascentes da Serra do Cachimbo. Diện tích khai thác trái phép tại đây tăng từ 2ha lên ít nhất 26,8ha trong năm 2025.
Theo nền tảng theo dõi khai khoáng Amazon Mining Watch, từ năm 2018 đến nay, khoảng 496.000ha rừng nhiệt đới Amazon đã bị phá để phục vụ khai khoáng, trong đó riêng Amazon thuộc Brazil chiếm khoảng 223.000ha. Tổ chức Amazon Conservation ước tính 80% diện tích phá rừng liên quan đến khai thác mỏ tại Brazil là bất hợp pháp.
Dù khai khoáng là nguyên nhân nhỏ hơn so với mở rộng nông nghiệp trong tổng diện tích mất rừng, các chuyên gia cho rằng đây lại là vấn đề đặc biệt nghiêm trọng, vì hoạt động này thường nhắm vào các khu bảo tồn và vùng đất của cộng đồng bản địa.
Ông Matt Finer, Giám đốc chương trình giám sát Andes Amazon của Amazon Conservation, cho biết, bảo vệ lãnh thổ bản địa là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để hạn chế phá rừng tại Amazon - khu rừng nhiệt đới lớn nhất thế giới và đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu toàn cầu.
Năm 2023, giới chức Brazil đã mở chiến dịch truy quét lớn nhằm vào hoạt động khai thác vàng trái phép tại lãnh thổ người bản địa Yanomami ở bang Roraima, giáp Venezuela, sau khi tình trạng này gây ra khủng hoảng nhân đạo và y tế nghiêm trọng.
Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng việc thực thi pháp luật vẫn giống như “trò mèo vờn chuột”. Khi lực lượng chức năng phá hủy thiết bị ở khu vực này, thợ mỏ lại chuyển sang nơi khác hoặc quay trở lại ngay sau khi lực lượng rút đi.
Công tố viên liên bang André Luiz Porreca cho biết hoạt động khai thác vàng trái phép được tài trợ bởi các tổ chức tội phạm lớn nhất Brazil như Red Command, First Capital Command. Một số tàu hút cát phục vụ khai thác có giá lên tới 15 triệu real.
Ngoài phá rừng, khai thác vàng trái phép còn gây ô nhiễm thủy ngân nghiêm trọng khi chất này bị xả trực tiếp xuống sông, tích tụ trong cá và ảnh hưởng đến cộng đồng ven sông cũng như người bản địa.
Báo cáo gửi Ủy ban Nhân quyền Liên Mỹ dẫn nghiên cứu của Viện Fiocruz cho thấy 21,3% lượng cá bán tại các chợ ở Amazon có hàm lượng thủy ngân vượt ngưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới. Trẻ em từ 2-4 tuổi ở đây đang hấp thụ thủy ngân cao gấp 31 lần mức khuyến nghị tối đa.
Chính phủ Brazil khẳng định chống khai thác mỏ trái phép trên đất của người bản địa là ưu tiên của Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, đồng thời cho biết việc xử lý tận gốc đòi hỏi phải triệt phá toàn bộ mạng lưới tài chính và hậu cần đứng sau hoạt động này cũng như đẩy mạnh hoạt động giám sát một cách khoa học.
