Khi dịch Ebola chủng Bundibugyo tiếp tục lan rộng tại CHDC Congo, các cơ quan y tế không chỉ phải đối phó với virus mà còn đối mặt với tâm lý hoài nghi, các vụ tấn công nhằm vào nhân viên y tế và làn sóng tin giả. Tại tỉnh Ituri, một đài phát thanh đang trở thành kênh thông tin quan trọng giúp nâng cao nhận thức cộng đồng về dịch bệnh.
Sự bùng phát của chủng Ebola Bundibugyo hiếm gặp tại CHDC Congo đã khiến nhiều người dân bất ngờ sau nhiều tuần lây lan trong cộng đồng mà không được phát hiện.
Khi nhà chức trách Congo chính thức công bố dịch bệnh vào ngày 15/5, hàng trăm ca nghi nhiễm đã được ghi nhận. Tuy nhiên, không ít người dân cho rằng đây chỉ là một “âm mưu”.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi tính đến ngày 5/6, dịch bệnh đã khiến ít nhất 63 ca tử vong trong tổng số 397 ca mắc và nghi mắc bệnh. Công tác ứng phó đang gặp nhiều khó khăn do tình trạng hoài nghi, thông tin sai lệch và các vụ tấn công nhằm vào nhân viên y tế.
Trước thực trạng đó, nhà báo Vérité Johnson, thư ký tòa soạn của Đài Phát thanh, Truyền hình Mont Bleu, tại thành phố Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri và cũng là tâm dịch hiện nay, đã xây dựng một chương trình phát thanh chuyên biệt nhằm phản bác các tin đồn thất thiệt về Ebola.
Đài phát thanh trở thành “tuyến đầu” chống tin giả
Chương trình phát sóng hằng ngày vào lúc 10 giờ sáng, kéo dài khoảng 45 phút, liên tục cảnh báo về mức độ nguy hiểm của Ebola và mời các chuyên gia y tế cập nhật tình hình, giải đáp thắc mắc của người dân.
Các đoạn thông điệp ngắn về phòng chống Ebola cũng được phát xen kẽ trong ngày, đồng thời thính giả có thể gọi điện trực tiếp để đặt câu hỏi.
Nhà báo Johnson cho biết một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý chống đối hoặc chưa tin tưởng các cảnh báo y tế.
“Vẫn còn một lớp rào cản trong cộng đồng và đó chính là lúc truyền thông phát huy vai trò quan trọng”, ông nói.
Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus cũng cảnh báo rằng thông tin sai lệch có thể gây nguy hại gần tương đương với chính virus Ebola.
“Tin giả lan truyền nhanh chẳng khác gì dịch bệnh. Xây dựng và duy trì niềm tin của cộng đồng là yếu tố cốt lõi trong mọi hoạt động ứng phó”, ông Tedros nhấn mạnh khi WHO và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi công bố kế hoạch hành động mới nhằm đối phó với dịch bệnh.
Theo ông Tedros, kế hoạch này đặt mục tiêu huy động 518 triệu USD để kiểm soát dịch tại các khu vực đang bùng phát, hỗ trợ các quốc gia bị ảnh hưởng và giúp các nước láng giềng tăng cường năng lực phát hiện, ứng phó sớm nếu xuất hiện ca bệnh.
Hoài nghi khiến nhiều người chậm tiếp cận điều trị
Congo hiện đang trải qua đợt bùng phát Ebola thứ 17 kể từ khi virus này được phát hiện lần đầu tại nước này vào năm 1976.
Khác với một số chủng Ebola khác, hiện chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị được phê duyệt đối với chủng Bundibugyo, làm gia tăng tâm lý lo ngại trong cộng đồng.
Các quan chức y tế cho biết nhiều tin đồn xuất phát từ nỗi sợ hãi và sự thiếu hiểu biết đã khiến người dân không tuân thủ khuyến cáo phòng dịch hoặc trì hoãn việc đến cơ sở y tế.
Ông Samson Gerson, 52 tuổi, cư dân thành phố Bunia, cho biết ông không tin tưởng các biện pháp y tế. “Tôi sẽ không bao giờ tiêm vaccine. Tôi thà chết còn hơn, vì vaccine chỉ khiến chúng tôi sợ hãi hơn”, ông nói.
Theo các chuyên gia, sự thiếu niềm tin vào hệ thống y tế cùng việc một số lãnh đạo địa phương chưa tích cực tham gia công tác chống dịch đã tạo điều kiện cho thông tin sai lệch lan rộng.
Ông Basile Rambaud, Giám đốc các chương trình khẩn cấp của tổ chức Mercy Corps tại Congo, cho rằng sự tham gia của các lực lượng địa phương là yếu tố quyết định thành công.
“Nếu áp đặt những gì chúng ta cho là đúng mà không có sự đồng thuận từ cộng đồng, nguy cơ thất bại sẽ rất lớn. Khi người dân không tin tưởng hoạt động ứng phó, họ sẽ trì hoãn điều trị, từ chối các biện pháp bảo vệ hoặc né tránh hợp tác với nhân viên y tế, tạo thêm thời gian cho virus lây lan”, ông nhận định.
Dịch bệnh lan rộng trong bối cảnh xung đột
Tại tỉnh Ituri, đã xảy ra ít nhất ba vụ tấn công nhằm vào các cơ sở y tế khi người dân yêu cầu nhận lại thi thể người thân tử vong.
Trong một số vụ việc, những người được nghi mắc Ebola đã rời khỏi cơ sở điều trị và lực lượng y tế không thể xác định tung tích của họ.
Nhiều cư dân vẫn nghi ngờ các thông tin chính thức về số ca tử vong.
“Chúng tôi chưa từng tận mắt thấy thi thể người chết vì Ebola, chỉ thấy những hình ảnh và video trên điện thoại”, bà Chantal Francine, một cư dân Bunia, cho biết.
Theo WHO, virus hiện đã lan từ ba khu vực y tế ban đầu lên 24 khu vực chỉ trong thời gian ngắn.
Các chuyên gia cảnh báo quy mô thực tế của dịch bệnh có thể lớn hơn nhiều so với số liệu hiện nay do chủng virus ban đầu bị xác định nhầm trong nhiều tuần đã làm chậm quá trình phát hiện và kiểm soát dịch.
Tình hình càng trở nên phức tạp bởi xung đột kéo dài giữa quân đội Congo với lực lượng nổi dậy M23 được cho là nhận hỗ trợ từ Rwanda, cùng các cuộc tấn công của nhóm vũ trang Allied Democratic Force có liên hệ với tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng.
Các cuộc giao tranh đã khiến hàng loạt người dân phải di dời khỏi nơi cư trú, làm gia tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh.
Dù vậy, Đài Phát thanh, Truyền hình Mont Bleu vẫn tiếp tục duy trì các chương trình tuyên truyền về Ebola.
Nhà báo Johnson khẳng định: “Mỗi người có quyền tin vào điều mình muốn. Nhưng thực tế không thay đổi. Dịch Ebola đang hiện hữu và chúng tôi phải tiếp tục cung cấp thông tin chính xác cho cộng đồng”.
