Quảng Ninh sở hữu kho tàng văn hóa đồ sộ với 43 dân tộc anh em sinh sống. Trong đó, đồng bào các dân tộc thiểu số (DTTS) chiếm 12,31% dân số cả tỉnh, góp phần hình thành nền văn hoá Quảng Ninh đa dạng, tạo dư địa để phát triển du lịch cộng đồng gắn kết chặt chẽ với việc bảo tồn văn hóa truyền thống.
Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 của BCH Đảng bộ tỉnh về xây dựng và phát huy giá trị văn hoá sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững đã xác định rõ mục tiêu: "Đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển". Hiện thực hóa chủ trương chiến lược đó, các địa phương vùng miền núi đã chủ động phát triển văn hóa, con người, từng bước khai thác hiệu quả những tiềm năng văn hóa bản địa, tạo kinh tế của người dân, biến bản sắc văn hóa thành sinh kế lâu dài, bền vững.
Bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số tại Quảng Ninh không phải là những hiện vật tĩnh lặng nằm trong tủ kính của viện bảo tàng mà là dòng chảy văn hóa sống động thông qua tiếng hát, điệu múa, nếp nhà và các nghi lễ truyền thống. Đến nay, bản đồ di sản văn hóa phi vật thể của tỉnh liên tục được bồi đắp và làm giàu thêm với 19 danh hiệu cấp quốc gia. Đây là những mảnh ghép quý giá phản ánh vũ trụ quan, nhân sinh quan và tính gắn kết cộng đồng sâu sắc của đồng bào vùng cao. Sự đa dạng này tạo nên một hệ sinh thái tài nguyên du lịch văn hóa vô cùng hấp dẫn, đáp ứng xu hướng trải nghiệm sâu của du khách đương đại.
Trước đây, việc bảo tồn văn hóa thường được thực hiện theo phương thức truyền thống là ghi chép, số hóa, hoặc trình diễn dù giữ được cốt lõi của di sản nhưng chưa tạo ra giá trị gia tăng. Thực hiện bước chuyển chiến lược, Quảng Ninh đã chuyển dịch mạnh mẽ sang phương thức "bảo tồn động", nghĩa là biến văn hóa thành sản phẩm du lịch có sức hút thị trường, mang lại thu nhập trực tiếp cho chính những chủ thể văn hóa. Hàng loạt ngày hội văn hóa, thể thao đã được nâng tầm thành các thương hiệu du lịch.
Trong những không gian lễ hội này, du khách không chỉ là người đứng ngoài quan sát mà được hòa mình vào đời sống, thưởng thức ẩm thực truyền thống, xem tái hiện các nghi lễ, trình diễn trang phục dân tộc và nghe những làn điệu dân ca. Văn hóa vì thế có một sức sống mới, không còn khô khan mà trở thành thỏi nam châm thu hút khách du lịch. Sự chuyển biến về tư duy làm du lịch gắn với bảo tồn văn hóa có tính lan tỏa mạnh mẽ trên khắp các địa bàn miền Đông của tỉnh. Các không gian văn hóa này kết hợp với cảnh quan thiên nhiên đã tạo ra những tuyến điểm du lịch sinh thái hấp dẫn.
Sự thành công của bất kỳ một chính sách phát triển du lịch văn hóa nào cũng phụ thuộc vào yếu tố con người, cụ thể là cộng đồng dân cư bản địa. Tại Quảng Ninh, vai trò chủ thể của người dân không ngừng được khơi dậy và phát huy mạnh mẽ. Đồng bào DTTS giờ đây không còn đóng vai trò "bị động", tức là những người được đưa vào làm mẫu để chụp ảnh hay biểu diễn thuê cho các đơn vị lữ hành. Ngược lại, họ đang chủ động sáng tạo, thực hành, biểu diễn và bảo tồn văn hóa của dân tộc mình nhằm phục vụ du lịch.
Khắp các bản làng, người dân tự nguyện, tích cực tham gia vào các phong trào văn hóa, nghệ thuật; thành lập các câu lạc bộ múa, hát dân ca truyền thống. Họ chủ động mở các lớp truyền dạy may thêu trang phục truyền thống, đứng ra tái hiện các nghi lễ truyền thống, tổ chức các trò chơi dân gian để đón tiếp du khách. Khi nhận thức được rằng văn hóa truyền thống của cha ông để lại không chỉ là niềm tự hào mà còn là công cụ giúp ổn định sinh kế, người dân sẽ có ý thức tự giác bảo vệ di sản cao nhất.
Để tháo gỡ triệt để những "điểm nghẽn" đưa du lịch văn hóa vùng cao phát triển bứt phá và bền vững, Quảng Ninh đang tập trung triển khai nhóm giải pháp đồng bộ. Đó là nâng cao chất lượng đào tạo nghề du lịch cho đồng bào DTTS, phát huy vai trò của người có uy tín, già làng, trưởng bản, lực lượng hạt nhân tại cộng đồng, có tiếng nói quyết định trong việc vận động bà con bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống, xóa bỏ các hủ tục lạc hậu, tôn vinh, hỗ trợ kịp thời đối với đội ngũ nghệ nhân dân gian để họ yên tâm truyền dạy cho thế hệ sau.
Đồng thời, hỗ trợ về tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để người dân cải tạo nhà cửa, đầu tư trang thiết bị làm du lịch. Khi người dân hiểu, tự hào và chủ động làm chủ sinh kế trên chính kho tàng di sản của cha ông mình, đó cũng là lúc dòng chảy văn hóa truyền thống được gìn giữ và tỏa sáng bền vững cùng thời gian.
