Trong nhịp sống hối hả và tiện nghi, những bộ trang phục truyền thống lưu giữ dấu ấn vẻ đẹp văn hóa và tri thức dân gian của cộng đồng dân tộc Sán Dìu ở Quảng Ninh vẫn được sử dụng trong cuộc sống, sinh hoạt, trong các ngày lễ tết và truyền lại qua nhiều thế hệ.
Trang phục truyền thống của người Sán Dìu gồm trang phục nam và nữ, sử dụng trong đời sống thường ngày cũng như các dịp lễ, tết. Bộ trang phục của người đàn ông Sán Dìu tương đối đơn giản. Họ thường mặc áo năm thân màu nâu hoặc màu chàm, cổ cao, cài khuy bên phải, kết hợp với quần chân què và thắt lưng màu chàm hoặc xanh.
Trong khi đó, trang phục phụ nữ Sán Dìu cầu kỳ, giàu tính thẩm mỹ và phong phú hơn. Bộ trang phục này gồm có áo dài, yếm, váy, xà cạp, khăn đội đầu, thắt lưng màu cùng nhiều món đồ trang sức đi kèm. Áo dài màu chàm với cổ áo viền chỉ trắng, điểm thêm đường chỉ đỏ tạo nên nét nổi bật tinh tế. Khi mặc, phụ nữ Sán Dìu bẻ hai nẹp áo trắng ra ngoài như một điểm nhấn độc đáo trong cách tạo hình trang phục.
Hiện nay, chiếc áo của người phụ nữ Sán Dìu ở Quảng Ninh có 2 màu đen và đỏ. Người Sán Dìu ở phường Quang Hanh mặc áo màu đỏ, ở các xã Hải Lạng, Thống Nhất và Hải Hòa mặc áo đen. Trong khi đó, đồng bào Sán Dìu ở Đặc khu Vân Đồn mặc cả áo đỏ lẫn áo đen.
Lý giải về sự khác biệt này, Tiến sĩ Trần Quốc Hùng, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Sán Dìu Việt Nam, giảng viên Học viện Dân tộc, cho rằng: “Có thể nói, trang phục truyền thống của người Sán Dìu cũng là một màu sắc khác so với các tỉnh lân cận. Người Sán Dìu sống mật cư, gần với người Hoa nên trang phục Sán Dìu của tỉnh Quảng Ninh có đôi nét, một vài chi tiết nhỏ giống với đồng bào dân tộc Hoa”.
Chiếc váy của phụ nữ Sán Dìu được ghép từ nhiều mảnh vải trùm lên nhau, tạo ra được độ xòe mềm mại và nữ tính cho người mặc. Thêm vào đó, chiếc thắt lưng vải màu xanh, đỏ hoặc trắng buộc ngang eo làm bộ trang phục thêm duyên dáng. Đi cùng với đó là chiếc khăn đội đầu màu chàm được quấn theo kiểu mỏ quạ của các bà các mẹ ngày xưa, gợi nét gần gũi với văn hóa truyền thống của người Việt.
Một trong những điểm đặc sắc nhất là các món phụ kiện đi kèm như túi đựng trầu, vòng cổ, vòng tay, khuyên tai hay dao bổ cau. Túi trầu được thêu bằng chỉ màu với nhiều họa tiết tinh xảo, vừa được dùng làm vật dụng sinh hoạt, vừa làm vật trang trí thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Sán Dìu.
Trong các dịp lễ hội hay ngày tết, những bộ trang phục truyền thống càng trở nên nổi bật, góp phần tạo nên sắc màu văn hóa riêng của cộng đồng người Sán Dìu ở Vân Đồn. Nghệ nhân dân gian Tô Thị Tạ, ở thôn Đầm Tròn, đặc khu Vân Đồn, cho biết: “Tôi rất tự hào về truyền thống văn hóa dân tộc Sán Dìu của mình đang sinh sống, trong đó có trang phục truyền thống đã góp phần làm nên sự đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Đó là những giá trị tinh thần được cha ông chúng tôi lưu truyền qua bao nhiêu thế hệ. Trang phục truyền thống màu chàm cùng các phụ kiện tạo nên vẻ đẹp thanh cao của người Sán Dìu. Chúng tôi sẽ truyền lại và bảo ban cho con cháu mặc trang phục này mỗi khi lễ tết để nhớ về truyền thống của cha ông”.
Cùng với quá trình đô thị hóa và sự thay đổi của đời sống hiện đại, trang phục truyền thống của người Sán Dìu đang dần ít xuất hiện trong sinh hoạt thường ngày. Nhiều người trẻ không còn biết cách mặc hay may trang phục truyền thống như các bà, các mẹ trước đây nữa. Trước nguy cơ mai một đó, ngành văn hóa cũng như nhiều địa phương trong tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn như thành lập các câu lạc bộ văn hóa dân gian, khuyến khích sưu tầm, lưu giữ trang phục cổ, mở lớp truyền dạy và quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống.
Nghệ nhân dân gian Tô Văn Lưu, Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa dân tộc Sán Dìu Vân Đồn, cho biết: “Hiện nay, chúng tôi tiếp tục sưu tầm nghiên cứu trang phục truyền thống của người Sán Dìu phục vụ bản sắc. Đồng thời, chúng tôi sẽ tiếp tục đưa vào môi trường giáo dục vận động các cháu học sinh người Sán Dìu mặc trang phục dân tộc của mình trong các buổi chào cờ, hội hè, lễ tết, lễ kỷ niệm. Những hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc mà còn khơi dậy niềm tự hào văn hóa trong thế hệ trẻ hôm nay".
