Trong kho tàng văn hóa phi vật thể của cộng đồng các dân tộc tỉnh Quảng Ninh, lễ cấp sắc (hay còn gọi là lễ cấp sắc đại văn, làm thầy) của người Sán Dìu là một trong những nghi lễ cổ xưa, linh thiêng và giàu giá trị nhân văn nhất. Đây không chỉ là thủ tục bắt buộc để một người đàn ông được công nhận là trưởng thành, có quyền làm thầy, mà còn là sợi dây tâm linh thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng.
Lễ cấp sắc (hoi séo) của người Sán Dìu là nghi lễ truyền thống mang đậm tính nhân văn và tín ngưỡng sâu sắc. Đây là thủ tục bắt buộc để công nhận sự trưởng thành, phẩm hạnh và trao quyền hành nghề cho các thầy cúng trong cộng đồng. Đối với người Sán Dìu ở Quảng Ninh, lễ cấp sắc mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Người Sán Dìu quan niệm, người đàn ông dù đã lập gia đình, sinh con đẻ cái nhưng nếu chưa trải qua lễ cấp sắc thì vẫn bị coi là "trẻ con", chưa có vị thế trong xã hội và không được tham gia vào các công việc hệ trọng của dòng họ, làng bản. Ý nghĩa lớn nhất của nghi lễ này là công nhận người được cấp sắc chính thức có đủ tư cách tâm linh để thờ cúng tổ tiên và thực hiện các nghi lễ tâm linh cho cộng đồng. Người được cấp sắc được răn dạy những điều hay lẽ phải, không được làm điều ác, phải tôn trọng cha mẹ, chung thủy vợ chồng và giúp đỡ dân bản.
Khác với một số dân tộc khác thường cấp sắc cho cá nhân khi còn trẻ, người Sán Dìu có thể tổ chức lễ cấp sắc cho một người khi đã đứng tuổi, thậm chí là khi đã có con cháu và trong một khóa lễ có thể cấp sắc cho nhiều người cùng lúc (thường là số lẻ như 3, 5, 7 người). Lễ cấp sắc của người Sán Dìu diễn ra trong nhiều ngày đêm liên tục với một hệ thống nghi thức vô cùng chặt chẽ, đòi hỏi sự chuẩn bị công phu từ trang phục, lễ vật cho đến đội ngũ thầy cúng (thầy chính và các thầy phụ trợ).
Lễ vật dâng lên thần linh, tổ tiên rất cầu kỳ, bao gồm lợn, gà, xôi, rượu, vàng mã và đặc biệt không thể thiếu các đạo bùa, sắc phong được viết bằng chữ Nôm - Sán Dìu. Không gian làm lễ được trang hoàng bằng các bức tranh thờ (tranh Tam Thanh, tranh các vị thần bản mệnh) rực rỡ sắc màu, tạo nên không khí vừa linh thiêng, vừa huyền bí.
Theo thầy cúng Lục Gia Hòa, thôn Đồng Đá, đặc khu Vân Đồn, trong suốt thời gian diễn ra đại lễ, người được cấp sắc phải thực hiện nghiêm ngặt các quy định về chay tịnh. Thầy cúng làm sớ báo cáo với Ngọc Hoàng, các vị thần linh và tổ tiên về lý do tổ chức buổi lễ. Người được cấp sắc sẽ được thầy đặt cho một tên đạo (tên âm) riêng. Tên này sẽ được dùng trong các văn sớ cúng bái sau này, đánh dấu một danh tính mới trong thế giới tâm linh. Thầy cả trao đạo sắc, các công cụ làm thầy (chuông, quạt, sách cúng) và đóng dấu ấn lên lưng áo hoặc giấy sắc của người được cấp. Chính thức công nhận tư cách "làm thầy" và sự bảo hộ của thần linh.
Không chỉ là nghi lễ tôn giáo, lễ cấp sắc là một sự dung hợp nhiều nghệ thuật dân gian sống động. Tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng chuông lắc hòa quyện cùng các điệu múa điêu luyện của thầy cúng và những bài hát dân ca soọng cô ca ngợi công ơn sinh thành, ca ngợi quê hương đất nước. Tất cả tạo nên một không gian văn hóa tâm linh cuốn hút cả dân bản đến xem và cổ vũ.
Lễ cấp sắc của người Sán Dìu tại Quảng Ninh là một "bảo tàng sống" lưu giữ lịch sử, ngôn ngữ, chữ viết cổ (chữ Nôm Sán Dìu), văn học dân gian, âm nhạc và nghệ thuật tạo hình của tộc người. Những lời răn dạy trong lễ cấp sắc mang tính giáo dục sâu sắc, hướng con người tới cái thiện, tránh xa cái ác, góp phần giữ gìn trật tự và đạo đức xã hội.
Lễ cấp sắc không chỉ là niềm tự hào của riêng người Sán Dìu mà đã trở thành một mảnh ghép rực rỡ, làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng đất mỏ Quảng Ninh. Giữ gìn nét đẹp của lễ cấp sắc chính là giữ gìn linh hồn và bản sắc của một tộc người giàu truyền thống nơi đây.
