Nếu văn hóa là “hệ miễn dịch” bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng thì người trẻ chính là những “tế bào kháng thể”, trực tiếp nâng cao sức đề kháng của hệ miễn dịch ấy, đặc biệt trên không gian mạng.
Thế hệ số trước những thách thức mới
Trước đây, mặt trận bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng chủ yếu diễn ra trên báo chí, xuất bản và các diễn đàn học thuật. Nhưng trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành mặt trận trọng yếu, nơi thông tin lan truyền với tốc độ lớn và khó kiểm soát hơn bao giờ hết.
Các thế lực thù địch hiện nay tập trung khai thác không gian mạng, đặc biệt hướng vào giới trẻ - nhóm sử dụng mạng xã hội nhiều nhất, nhanh nhạy với xu hướng mới và dễ bị tác động bởi hiệu ứng đám đông. Ở đó, người trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận thông tin mà còn là người sản xuất, chia sẻ và lan tỏa thông tin. Điều đó đồng nghĩa với việc họ vừa có thể trở thành mục tiêu tác động của các thế lực thù địch, vừa có thể trở thành lực lượng trực tiếp bảo vệ và lan tỏa những giá trị tích cực.
Không ít nội dung xuyên tạc lịch sử, kích động cực đoan hay cổ súy lối sống lệch chuẩn được ngụy trang dưới dạng video giải trí, vlog trải nghiệm hoặc các “góc nhìn cá nhân”. Tinh vi hơn, nhiều đối tượng khai thác tâm lý thích khác biệt của giới trẻ để gieo rắc tư tưởng hoài nghi, phủ nhận thành tựu đất nước, hạ thấp các giá trị truyền thống. Trong môi trường ấy, nếu thiếu nền tảng văn hóa và bản lĩnh nhận thức, người trẻ rất dễ bị cuốn theo những thông tin sai lệch. Chính vì vậy, xây dựng “sức đề kháng văn hóa” cho thanh thiếu niên trở thành yêu cầu cấp thiết.
Gieo mầm văn hóa từ ghế nhà trường
Nhận thức rõ văn hóa là nền tảng hình thành nhân cách và sức đề kháng trước những tác động tiêu cực từ môi trường xã hội, ngành giáo dục Quảng Ninh đã chủ động đưa việc giáo dục văn hóa, lịch sử và tư tưởng vào đời sống học đường bằng nhiều hình thức linh hoạt, phù hợp từng lứa tuổi. Thay vì chỉ truyền đạt kiến thức qua bài giảng, nhiều trường học kết hợp kể chuyện, trải nghiệm, hoạt động tập thể, phong trào thi đua và giáo dục để các giá trị văn hóa được “sống cùng” học sinh mỗi ngày.
Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được bắt đầu từ bậc mầm non thông qua các cuộc thi “Thiếu nhi kể chuyện Bác Hồ”, hoạt động tiết kiệm nhỏ, thực hiện “5 điều Bác Hồ dạy”, chăm sóc góc lớp, giúp đỡ bạn bè và rèn luyện thói quen lễ phép, biết nói lời cảm ơn, xin lỗi. Những nội dung tưởng chừng giản dị ấy giúp trẻ hình thành những chuẩn mực ứng xử đầu tiên: Biết yêu thương, chia sẻ, tôn trọng người khác và có ý thức với cộng đồng.
Tại Trường Mầm non Hạnh Phúc (phường Hạ Long), mô hình “Trường học hạnh phúc học và làm theo Bác” được triển khai gắn với xây dựng môi trường giáo dục an toàn, thân thiện và giàu tính nhân văn. Các hoạt động như giờ kể chuyện về Bác, việc tốt mỗi ngày, lớp học yêu thương, cùng nhau giữ gìn vệ sinh trường lớp… được lồng ghép vào sinh hoạt thường xuyên, giúp các giá trị đạo đức không nằm trên khẩu hiệu mà trở thành hành vi cụ thể của trẻ.
Nhiều năm trở lại đây, tỉnh Quảng Ninh đã duy trì đưa môn học giáo dục địa phương vào giảng dạy, lồng ghép giới thiệu các giá trị văn hóa truyền thống và lịch sử địa phương vào hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm thực tế.
Tại Trường TH, THCS và THPT Đoàn Thị Điểm Hạ Long, những tiết học giáo dục địa phương được đổi mới cả về nội dung lẫn hình thức. Thông qua các hoạt động trải nghiệm, sân khấu hóa, nhập vai các nhân vật lịch sử và trò chơi tương tác, những kiến thức về vùng đất Quảng Ninh không chỉ được tiếp nhận một cách tự nhiên mà còn khơi dậy niềm tự hào, tình yêu quê hương trong mỗi học sinh.
Không chỉ học qua hình ảnh, tư liệu trực quan sinh động, các em còn được trực tiếp tham gia những buổi trải nghiệm ngoại khóa tại các di tích lịch sử, danh thắng và làng nghề truyền thống của địa phương. Từ những chuyến đi ấy, bài học về quê hương trở thành ký ức sống động, giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử, văn hóa và con người vùng đất mỏ.
Cô giáo Phạm Thị Cẩm Nhung, Phó Hiệu trưởng Trường TH, THCS và THPT Đoàn Thị Điểm (phường Cao Xanh), chia sẻ: Việc để các con hiểu về quê hương nơi mình đang sống là điều rất quan trọng. Những hoạt động này không chỉ giúp các con có thêm kiến thức về lịch sử, văn hóa địa phương mà còn nuôi dưỡng tình yêu quê hương, niềm tự hào về nơi mình sinh ra và lớn lên. Khi hiểu được những giá trị của quê hương, các con sẽ ý thức rõ hơn trách nhiệm của bản thân và mong muốn đóng góp cho sự phát triển của quê hương trong tương lai.
Còn tại Trường THPT Hòn Gai, nhiều năm qua, các câu lạc bộ truyền thông học sinh đã xây dựng video giới thiệu di sản địa phương, sản xuất podcast lịch sử, thực hiện các chuyên đề về văn hóa công nhân Vùng mỏ.
Trường THPT Uông Bí lại biến mỗi tiết học lịch sử trở thành những giờ học đầy sáng tạo và lý thú với việc tự làm phim hoạt hình về Vịnh Hạ Long, Yên Tử, nhập vai vào các nhân vật lịch sử qua các tiểu phẩm được sân khấu hóa ngay trong mỗi tiết học. Những mô hình đó cho thấy việc giáo dục văn hóa không còn dừng ở truyền thụ kiến thức, mà đang trở thành quá trình nuôi dưỡng bản lĩnh và tình yêu quê hương từ sớm.
Trong các chuyến trải nghiệm tại Khu di tích lịch sử Bạch Đằng hay Yên Tử, học sinh không chỉ nghe thuyết minh, mà trực tiếp tham gia kể chuyện lịch sử, dựng clip truyền thông, sáng tạo sản phẩm số quảng bá di tích. Từ chỗ học lịch sử, văn hóa một cách thụ động, người trẻ đang từng bước trở thành “người kể chuyện văn hóa” bằng ngôn ngữ của thời đại số, lan tỏa những câu chuyện đẹp, những giá trị truyền thống của dân tộc.
Người kể chuyện văn hóa trong thời đại số
Không ít người từng lo ngại rằng sự bùng nổ của công nghệ số sẽ khiến giới trẻ xa rời các giá trị văn hóa truyền thống. Thế nhưng thực tế đang chứng minh điều ngược lại. Khi được định hướng đúng đắn, công nghệ không làm phai nhạt bản sắc mà trở thành công cụ hiệu quả để bảo tồn, quảng bá, lan tỏa những giá trị văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại.
Từ vị thế là người tiếp nhận, nhiều bạn trẻ ngày nay đã trở thành những "người kể chuyện văn hóa" trên không gian mạng. Bằng điện thoại thông minh, máy quay cá nhân hay các nền tảng số như TikTok, YouTube, Facebook, họ chủ động giới thiệu vẻ đẹp quê hương, quảng bá di sản, truyền thống và đời sống văn hóa của cộng đồng mình đến đông đảo công chúng. Những video khám phá ẩm thực vùng mỏ, trải nghiệm lễ hội truyền thống, giới thiệu các làn điệu dân ca, các điểm đến văn hóa - lịch sử của Quảng Ninh hay vùng Đông Bắc thường xuyên thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Mỗi lượt chia sẻ, mỗi bình luận tích cực không chỉ góp phần quảng bá du lịch mà còn giúp lan tỏa niềm tự hào về văn hóa dân tộc.
Đặc biệt, sự kết hợp giữa công nghệ và sáng tạo đã mở ra những phương thức tiếp cận lịch sử, văn hóa gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Các cuộc thi thực hiện MV hát Quốc ca tại các địa chỉ đỏ, các dự án số hóa di sản, các video kể chuyện lịch sử bằng đồ họa 3D, hoạt hình hay công nghệ thực tế ảo đã biến những trang sử trở thành những câu chuyện sinh động, dễ tiếp cận. Những chiến dịch ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phục dựng chân dung anh hùng liệt sĩ, tái hiện hình ảnh nhân vật lịch sử hay các hiện vật văn hóa không chỉ mang ý nghĩa công nghệ mà còn góp phần khơi dậy lòng biết ơn, ý thức gìn giữ ký ức dân tộc trong thế hệ trẻ.
Cô giáo Nguyễn Lan Hương, Phó Hiệu trưởng Trường TH Trần Hưng Đạo (phường Hồng Gai), cho biết: Thông qua những hoạt động giáo dục truyền thống như chương trình “Hào khí Việt Nam” nhân dịp 30/4 hay chương trình hát Quốc ca tại các địa chỉ đỏ do Hội đồng Đội Trung ương tổ chức, tình yêu quê hương, đất nước được vun đắp trong mỗi học sinh một cách tự nhiên và sâu sắc. Những trải nghiệm ấy không chỉ giúp các em hiểu hơn về lịch sử dân tộc mà còn gieo vào tâm hồn các em niềm tự hào về truyền thống cha ông, từ đó hình thành ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc.
Một thế hệ trẻ được bồi đắp tri thức, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc và trang bị năng lực làm chủ công nghệ sẽ không dễ bị cuốn theo những thông tin sai lệch hay các luận điệu xuyên tạc trên không gian mạng. Khi hiểu về lịch sử dân tộc, trân trọng những giá trị văn hóa của cha ông và có đủ bản lĩnh để tiếp nhận, sàng lọc thông tin, các em sẽ hình thành “lá chắn” từ bên trong trước những tác động tiêu cực của thời đại số.
Không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ, thế hệ trẻ ngày nay còn đang từng bước trở thành lực lượng tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, lan tỏa những giá trị tích cực và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam trên môi trường số. Đó cũng chính là cách văn hóa được tiếp nối từ lớp học đến đời sống, từ nhận thức đến hành động, trở thành sức mạnh bền vững để gìn giữ bản sắc dân tộc và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội trong giai đoạn mới.
