Là xã miền núi, biên giới của Quảng Ninh, Hải Sơn có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống với đời sống văn hoá phong phú, giàu bản sắc. Trong định hướng phát triển chung, xã xác định bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống không chỉ là nhiệm vụ quan trọng nhằm gìn giữ “hồn cốt” dân tộc, mà còn là nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng, tạo động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội bền vững.
Thực hiện các chủ trương của tỉnh về bảo tồn văn hoá gắn với phát triển du lịch, Hải Sơn đã cụ thể hoá bằng nhiều chương trình, kế hoạch phù hợp với điều kiện thực tiễn. Trong đó, nổi bật là việc triển khai thí điểm xây dựng, bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hoá các làng dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Trên cơ sở đó, địa phương tập trung nguồn lực bảo tồn các giá trị văn hoá tiêu biểu của người Dao, Sán Chỉ, Tày… gắn với xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng.
Tại thôn Pò Hèn, nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hoá đặc sắc của đồng bào dân tộc Dao, công tác bảo tồn được triển khai đồng bộ, từ gìn giữ di sản vật thể đến phi vật thể. Khu di tích lịch sử quốc gia Pò Hèn được quan tâm tu bổ, tôn tạo, trở thành điểm đến có ý nghĩa giáo dục truyền thống và thu hút du khách. Cùng với đó, cảnh quan làng bản được chỉnh trang khang trang, sạch đẹp; các tuyến đường hoa, tường rào, tranh tường tại xóm họ Đặng tạo điểm nhấn sinh động, hấp dẫn du khách tham quan, trải nghiệm.
Không chỉ chú trọng bảo tồn các giá trị văn hoá vật thể, Hải Sơn còn đặc biệt quan tâm gìn giữ di sản văn hoá phi vật thể. Các loại hình sinh hoạt văn hoá dân gian như hát đối của người Dao Thanh Y, hát soóng cọ của người Sán Chỉ được duy trì thường xuyên thông qua các câu lạc bộ văn nghệ. Công tác truyền dạy cho thế hệ trẻ được chú trọng, góp phần giúp các giá trị văn hoá không bị mai một theo thời gian. Nhiều lễ hội, phong tục truyền thống như lễ cấp sắc, lễ xuống đồng, các trò chơi dân gian… cũng được phục dựng, bảo tồn và đưa vào phục vụ phát triển du lịch.
Đặc biệt, địa phương đã hoàn thành việc đề nghị đưa một số di sản văn hoá tiêu biểu vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, đồng thời tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đối với các giá trị văn hoá đặc trưng khác. Việc biên soạn tài liệu học tiếng Dao Thanh Y và tổ chức giảng dạy tại cộng đồng không chỉ góp phần bảo tồn ngôn ngữ dân tộc, mà còn tạo thêm sản phẩm trải nghiệm độc đáo cho du khách.
Song song với bảo tồn văn hoá, Hải Sơn chú trọng phát triển du lịch cộng đồng dựa trên những giá trị truyền thống. Trên địa bàn xã có nhiều điểm đến hấp dẫn như đỉnh Pa Nai, Mã Thàu Sơn, đồi sim, thác suối 72 gian, mốc 1.347, làng bích hoạ xóm họ Đặng… Đây là lợi thế để phát triển đa dạng các loại hình du lịch như du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm, du lịch tâm linh.
Một trong những điểm nhấn nổi bật là Lễ hội Hoa sim biên giới được tổ chức thường niên vào dịp đầu hè. Lễ hội không chỉ tôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên, mà còn là không gian hội tụ, lan toả các giá trị văn hoá truyền thống của đồng bào các dân tộc. Các hoạt động như thi trang phục truyền thống, giã bánh dày, giao lưu thể thao, trò chơi dân gian, trải nghiệm ẩm thực… đã tạo sức hút lớn đối với du khách. Riêng năm 2025, lễ hội đã thu hút khoảng 10.000 lượt người tham gia; trong năm 2025 và những tháng đầu năm nay, toàn xã đón trên 120.000 lượt du khách.
Cùng với đó, chợ phiên Pò Hèn được duy trì hoạt động định kỳ, trở thành không gian giao lưu văn hoá, trao đổi hàng hoá đặc trưng của đồng bào vùng cao. Đây không chỉ là nơi tiêu thụ sản vật địa phương, mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với du khách muốn tìm hiểu đời sống văn hoá bản địa.
Việc gắn bảo tồn văn hoá với phát triển du lịch đã mang lại những hiệu quả tích cực. Đời sống vật chất, tinh thần của người dân được cải thiện rõ rệt; nhận thức về bảo vệ môi trường, gìn giữ bản sắc văn hoá ngày càng được nâng cao. Người dân chủ động chỉnh trang nhà cửa, giữ gìn cảnh quan, tích cực tham gia các hoạt động du lịch, từng bước hình thành phong cách làm du lịch chuyên nghiệp. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030, du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, tạo việc làm và nguồn thu nhập chính cho người dân; đồng thời tiếp tục bảo tồn, phát huy hiệu quả các giá trị văn hoá truyền thống, coi đây là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững.
