Hoạt động thăm dò dầu khí ngoài khơi Amazon đang kéo theo làn sóng người di cư đổ về thành phố Oiapoque, miền Bắc Brazil. Tuy nhiên, sự gia tăng dân số nhanh chóng đang gây áp lực lớn lên hạ tầng, môi trường và đặt ra nhiều lo ngại về phát triển bền vững.
Một buổi sáng mưa lớn tại khu vực Nova Conquista, nơi một năm trước từng là rừng nguyên sinh ở Amazon, ông Reginaldo Nunes Fonseca ngồi trước căn chòi gỗ tạm bợ, chờ đợi cơ hội đổi đời.
Giống như hàng nghìn người khác, ông đã chuyển đến Oiapoque, thuộc bang Amapa, với hy vọng về một “cơn sốt” kinh tế từ hoạt động khai thác dầu khí.
“Tôi nghĩ thành phố sẽ phát triển, có nhiều việc làm,” Fonseca nói, cho biết ông quyết định rời bang Maranhao sau khi xem tin tức về dự án khai thác dầu khí.
Làn sóng di cư đến Oiapoque tăng mạnh kể từ khi Công ty dầu khí Petrobras được cấp phép môi trường để khoan thăm dò ngoài khơi khu vực gần cửa sông Amazon, cách bờ biển Amapa khoảng 180 km.
Áp lực hạ tầng
Amapa là một trong những bang nghèo và kém phát triển nhất Brazil. Tại Oiapoque, kinh tế địa phương chủ yếu dựa vào đánh bắt cá, và khai thác vàng trái phép. Dù vai trò của Oiapoque trong dự án chủ yếu là điểm trung chuyển trực thăng, trong khi hoạt động điều hành đặt tại thành phố Belem, nhưng làn sóng đầu cơ đã làm thay đổi diện mạo đô thị nơi đây.
Theo số liệu năm 2022, dân số thành phố Oiapoque khoảng 27.482 người. Hạ tầng đô thị yếu: dưới 2% hộ dân có hệ thống xử lý nước thải đạt chuẩn, chỉ 0,2% đường phố được quy hoạch bài bản. Trong vòng 18 tháng qua, đã xuất hiện 7 khu dân cư mới, kéo theo nhiều vấn đề xã hội. Tại các khu định cư tự phát, người dân phá rừng, dựng nhà tạm với điều kiện sinh hoạt tối thiểu.
Kỳ vọng “Dubai của Amazon”
Một số ý kiến tại địa phương kỳ vọng Oiapoque có thể phát triển theo mô hình Dubai nhờ nguồn thu dầu khí. Theo ước tính sơ bộ, khu vực ngoài khơi có thể chứa tới 10 tỷ thùng dầu, với giá trị khoảng 3.800 tỷ real.
Nguồn thu từ tiền bản quyền khai thác có thể mang lại khoảng 100 triệu real mỗi tháng cho Oiapoque, tương đương tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ của thành phố mỗi năm.
Bài học từ các “cơn sốt” trước
Thực tế cho thấy không phải mọi “cơn sốt” tài nguyên đều mang lại thịnh vượng. Tại thành phố Coari, nơi Petrobras khai thác dầu từ những năm 1980, hiện vẫn thuộc nhóm nghèo nhất Brazil, với khoảng 72% dân số sống trong cảnh nghèo cùng cực.
Tại bang Amapa, thị trấn Pedra Branca từng phát triển mạnh nhờ khai thác quặng sắt giai đoạn 2007–2014, nhưng sau sự cố sập cảng năm 2013 và việc ngừng hoạt động khai thác, kinh tế địa phương suy giảm nghiêm trọng.
Lo ngại song hành với kỳ vọng
Tại Oiapoque, các khẩu hiệu ủng hộ khai thác dầu khí xuất hiện phổ biến. Tuy nhiên, các nhà hoạt động môi trường và cộng đồng bản địa Galibi Kali’na bày tỏ lo ngại sâu sắc. Họ cảnh báo nguy cơ tràn dầu có thể gây tổn hại không thể khắc phục đối với hệ sinh thái đất ngập nước và nguồn sinh kế dựa vào đánh bắt thủy sản. Một khi dầu lan vào sông, việc xử lý gần như không thể.
Ngoài ra, việc mở rộng khai thác tại Amazon, khu rừng đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu toàn cầu, cũng làm gia tăng áp lực môi trường. Dù bang Amapa vẫn giữ được khoảng 82% diện tích rừng, nhờ vị trí biệt lập và thiếu kết nối giao thông, nguy cơ suy thoái vẫn hiện hữu.
Trước những lo ngại này, Petrobras cho biết đã tiến hành mô phỏng rủi ro và theo dõi dòng hải lưu từ khi bắt đầu thăm dò. Tuy nhiên, sự cố rò rỉ dung dịch khoan hồi tháng 1 khiến hoạt động thăm dò bị gián đoạn và Công ty bị cơ quan môi trường IBAMA phạt 2,5 triệu real.
Giới chức địa phương cho rằng người dân đang nhìn nhận Petrobras như “liều thuốc kinh tế”. Tuy nhiên, những tác động tiêu cực đã bắt đầu xuất hiện, ngay cả khi lợi ích từ dầu khí vẫn chưa trở thành hiện thực.
