Một bức ảnh có thể lưu giữ cả một thời kỳ lịch sử. Một bản tin phát thanh, hay chương trình truyền hình đầu tiên có thể trở thành ký ức của nhiều thế hệ. Một bài báo có thể làm thay đổi một quyết sách. Trong hành trình gần một thế kỷ, lịch sử báo chí Quảng Ninh đã được viết nên bằng những tác phẩm giàu sức sống và những người làm báo luôn dấn thân cùng nhịp phát triển của quê hương.

Trong những năm tháng vừa xây dựng quê hương, vừa chiến đấu bảo vệ vùng Đông Bắc của Tổ quốc (1963-1975), báo chí Quảng Ninh đã để lại nhiều tác phẩm giàu giá trị lịch sử và sức lay động. Nhiều tác phẩm đã vượt ra ngoài giá trị thông tin để trở thành những chứng tích của một thời kỳ lịch sử. Trong đó, bức ảnh “Phi công Mỹ cúi đầu” của cố nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Công Vượng ghi lại hình ảnh viên phi công Mỹ bị bắt sau khi máy bay bị bắn rơi trên bầu trời Quảng Ninh đăng trên báo Quảng Ninh và báo Nhân Dân, đã trở thành biểu tượng cho khí phách, ý chí chiến đấu của quân và dân Vùng mỏ trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Cố nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Công Vượng thuộc thế hệ nhà báo đầu tiên của Báo Vùng Mỏ, sau này là Báo Quảng Ninh. Gắn bó với nghề từ năm 1950, ông gần như dành trọn cuộc đời cầm máy để đi cùng vùng than. Vàng Danh, Hà Tu, Cẩm Phả, Hòn Gai... ở đâu có nhịp sống của người thợ mỏ, ở đó có dấu chân người phóng viên Công Vượng.

Về bức ảnh viên phi công Mỹ An-vơ-rét bị bắt sống trong chiến thắng trận đầu ngày 5/8/1964, cố nhà báo Công Vượng từng kể rằng, khi thị xã Hòn Gai vang tiếng máy bay và tiếng súng cao xạ, ông nhanh chóng đến hiện trường để ghi lại tư liệu, nhưng viên phi công đã bị bắt và đưa đi trước khi ông kịp chụp ảnh. Đêm đó, ông nhận được tin viên phi công bị giam ở Bãi Cháy và lập tức lên đường với máy ảnh trên tay. Tại đơn vị hải quân, dù viên phi công cố tránh né ống kính, ông vẫn bình tĩnh lia máy và bấm liên tục. Bức ảnh cuối cùng ghi lại ánh mắt nửa sợ hãi nửa khuất phục của viên phi công, được đăng trên báo Quảng Ninh và báo Nhân Dân ngay sau chiến thắng đã gây ấn tượng mạnh mẽ trong công luận.

Ở Nguyễn Công Vượng, người ta thấy hình ảnh tiêu biểu của lớp phóng viên thời chiến, dũng cảm có mặt ở những nơi ác liệt nhất và luôn kiên trì chờ đợi để lưu giữ những khoảnh khắc lịch sử bằng ngôn ngữ của ánh sáng. Hôm nay, những bức ảnh ông để lại không chỉ là tư liệu báo chí vô giá, mà còn là ký ức bằng hình ảnh về một thời kỳ hào hùng của vùng đất địa đầu Đông Bắc.

Nếu báo in lưu giữ lịch sử bằng những con chữ và ảnh, thì phát thanh và truyền hình lại mang nhịp đập đời sống đến với hàng vạn người dân bằng âm thanh và hình ảnh sống động. Từ những chiếc loa truyền thanh giữa khói lửa chiến tranh, đến những bản tin truyền hình màu đầu tiên, mỗi dấu mốc đều ghi dấu sự trưởng thành của báo chí Quảng Ninh trên hành trình đồng hành cùng quê hương.

Tháng 4/1956, chỉ một năm sau ngày Khu mỏ được giải phóng, Đài Truyền thanh Hòn Gai và Đài Truyền thanh Cẩm Phả lần lượt được thành lập với sự giúp đỡ của Liên Xô. Khi ấy, cả miền Bắc mới có 11 đài truyền thanh được đầu tư, riêng Khu mỏ có tới 2 đài, đó là sự ưu tiên rất lớn dành cho vùng công nghiệp trọng điểm của đất nước.

Đúng 7h ngày 2/9/1956, từ trụ sở nhỏ ở Bến Đoan, tiếng loa truyền thanh đầu tiên của Đài Truyền thanh Hòn Gai vang lên. Người dân Hòn Gai lần đầu được nghe trực tiếp tiếng nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Quảng trường Ba Đình trong Lễ kỷ niệm Quốc khánh. Buổi phát sóng đầu tiên cũng chính là thời khắc mở đầu cho lịch sử phát thanh Quảng Ninh.

Trong khói lửa chiến tranh, điều kiện làm việc thiếu thốn, trụ sở của Đài liên tục phải sơ tán, nhưng tiếng nói phát thanh Quảng Ninh vẫn vang lên đều đặn, trở thành người bạn gần gũi của quân và dân ta. Nhờ làn sóng truyền thanh lan rộng, các tin tức chiến thắng, thông cáo quân sự nhanh chóng được chuyển đến từng đơn vị, địa phương, cán bộ, chiến sĩ; đồng thời giúp cho nhân dân hiểu rõ âm mưu, thủ đoạn chiến tranh mới của địch, hết lòng tin theo cách mạng. Trong những năm tháng ấy, người làm phát thanh không chỉ là nhà báo, mà còn là người lính; tiếng loa truyền thanh thực sự trở thành “mạch máu thông tin”, góp phần giữ vững ý chí chiến đấu và niềm tin tất thắng.

Chiến tranh lùi xa, nhưng sứ mệnh đồng hành cùng sự phát triển của quê hương vẫn tiếp tục được đặt lên vai những người làm báo. Nếu trong chiến tranh, phát thanh là “mạch máu thông tin” thì khi đất nước bước vào thời kỳ xây dựng, truyền hình mở ra một phương thức truyền thông hoàn toàn mới. Cuối tháng 7/1983, 5 cán bộ của Đài Phát thanh Quảng Ninh được cử vào Thành phố Hồ Chí Minh tham gia khóa đào tạo cấp tốc về truyền hình. Trong số đó có nhà báo Ngô Mai Phong, một trong những phóng viên truyền hình đầu tiên của tỉnh. Nhà báo Ngô Mai Phong cho biết: Chúng tôi vừa học quay phim, dựng hình, vừa học cách thực hiện chương trình truyền hình. Tất cả đều nỗ lực chuẩn bị cho một dấu mốc chưa từng có của Quảng Ninh.

Ngày 2/9/1983, sau nhiều nỗ lực chuẩn bị, chương trình truyền hình đầu tiên của Quảng Ninh chính thức lên sóng. Chương trình còn rất mộc mạc với lễ khánh thành Đài, phóng sự “Quảng Ninh - những ngày tháng Tám” cùng vài tin thời sự do Đài tự sản xuất.

Thời điểm ấy, sau Đài Truyền hình Việt Nam, Quảng Ninh là địa phương đầu tiên ở miền Bắc có đài truyền hình cấp tỉnh phát sóng độc lập, lại là truyền hình màu. Vì thế, truyền hình trở thành một “món ăn tinh thần” đặc biệt đối với người dân Vùng mỏ. 19h mỗi ngày, hàng vạn người dân lại háo hức chờ tiếng nhạc hiệu quen thuộc cất lên. Những gia đình có tivi trở thành nơi quây quần của cả xóm. Người lớn, trẻ nhỏ chăm chú theo dõi từng bản tin, từng khuôn hình về chính quê hương mình. Những chương trình còn giản dị, nhưng đã gieo vào lòng khán giả Vùng mỏ những ấn tượng khó quên.

Từng bước xây dựng và phát triển, 12 năm sau, ngày 25/4/1995, Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Ninh thực hiện cuộc truyền hình trực tiếp đầu tiên nhân kỷ niệm 40 năm Giải phóng Vùng mỏ. Chương trình truyền hình trực tiếp đã cung cấp đầy đủ thông tin, hình ảnh của buổi lễ kỷ niệm đến cán bộ, chiến sĩ, lực lượng vũ trang và nhân dân các dân tộc trong tỉnh, được lãnh đạo tỉnh ghi nhận, đánh giá rất cao.

Thành công của cuộc truyền hình trực tiếp đầu tiên đã đánh dấu bước trưởng thành của đội ngũ làm truyền hình Quảng Ninh, mở đường cho hàng loạt chương trình truyền hình trực tiếp, cầu truyền hình và các sự kiện lớn sau này. Từ tiếng loa truyền thanh năm 1956, đến màn hình màu năm 1983 và những cuộc truyền hình trực tiếp đầu tiên, phát thanh - truyền hình Quảng Ninh đã không ngừng đổi mới để đưa hơi thở của Vùng mỏ đến gần hơn với công chúng, đồng hành cùng mỗi chặng đường phát triển của quê hương.

Không chỉ góp phần lan tỏa thông tin, cổ vũ tinh thần xây dựng quê hương, bước vào thời kỳ đổi mới, báo chí Quảng Ninh còn khẳng định vai trò phản biện xã hội, đồng hành với những quyết sách phát triển của thành phố. Cùng với đi sâu phản ánh thực tiễn, nhiều tác phẩm đã mạnh dạn đặt ra những vấn đề lớn, góp phần thúc đẩy sự thay đổi trong tư duy quản lý và phát triển. Một trong những tác phẩm tiêu biểu là bài báo “Xây dựng nhà tuyển than mới Hồng Gai - Những câu hỏi cần lời giải đáp” của nhà báo Vũ Điều, đăng trên báo Quảng Ninh ngày 8/9/1992, sau đó đoạt giải nhất Giải Báo chí toàn quốc năm 1992.

Là Trưởng Ban Kinh tế của Báo Quảng Ninh khi đó, nhà báo Vũ Điều đã dành nhiều thời gian đi thực tế, gặp gỡ công nhân mỏ, làm việc với các đơn vị chuyên môn, nghiên cứu hồ sơ dự án trước khi quyết định viết bài. Sau những chuyến đi thực tế, ông càng thấm thía trách nhiệm của người làm báo: “Nhà báo phải dũng cảm, nói cái đúng, cái sai với một tấm lòng trong sáng”. Nhà báo Vũ Điều nhớ lại, thời điểm ấy, nhà máy sàng tuyển than nằm giữa lòng thị xã đã gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống công nhân mỏ, nhưng ngành Than vẫn có đề án đầu tư xây dựng lại ngay tại vị trí cũ và đề án đã được các cấp có thẩm quyền phê duyệt. Nguy cơ về một thị xã ngập trong ô nhiễm bụi than sẽ còn không xa.

Từ những trăn trở ấy, bài báo ra đời với 4 câu hỏi ngắn gọn, nhưng đầy sức nặng: Liệu có than mà tuyển? Liệu có tiền để trả? Hai nhà tuyển Úc - một câu hỏi tại sao? Môi trường sống sẽ ra sao? Những câu hỏi không chỉ phản ánh trách nhiệm của người làm báo trước sự phát triển của địa phương, mà còn thể hiện tư duy đổi mới, dám phản biện vì lợi ích lâu dài của cộng đồng. Nhà báo Vũ Điều từng chia sẻ: “Vào thời điểm những năm đầu đổi mới mà đặt ra những vấn đề ấy là khá mạnh bạo. Chính vì thế, khi bài báo đăng lên đã khiến dư luận xôn xao”.

Quả thực, tác phẩm nhanh chóng tạo hiệu ứng xã hội mạnh mẽ. HĐND tỉnh đã đưa ra bàn thảo tại kỳ họp, đồng thời ra nghị quyết kiến nghị với Chính phủ xem lại việc đầu tư nhà sàng, tuyển và chuyển việc xây dựng ra khỏi lòng thị xã. Việc chuyển nhà sàng, tuyển được báo cáo lên Thủ tướng. Thủ tướng kết luận, xem lại việc đầu tư và chuyển xây dựng nhà sàng, tuyển đi nơi khác.

Không chỉ mang về giải nhất Giải Báo chí toàn quốc năm 1992, điều quan trọng hơn là bài báo đã cho thấy sức mạnh của báo chí khi đồng hành cùng quá trình đổi mới, góp phần định hình tư duy phát triển theo hướng bền vững của Quảng Ninh. Qua những trang báo giàu tinh thần trách nhiệm ấy, có thể thấy người làm báo cùng với tinh thần phản ánh hiện thực đã góp thêm tiếng nói xây dựng, vì lợi ích của nhân dân và sự phát triển bền vững của quê hương.

Những tác phẩm, sự kiện tiêu biểu của báo chí Quảng Ninh không chỉ phản ánh lịch sử mà đã trở thành một phần của lịch sử. Giá trị ấy được tạo nên từ bản lĩnh, trách nhiệm và tinh thần dấn thân của nhiều thế hệ người làm báo. Đó cũng là nền tảng để báo chí Quảng Ninh hôm nay tiếp tục đổi mới, sáng tạo, đồng hành cùng sự phát triển của thành phố trong kỷ nguyên mới.

Ngọc Lê
Trình bày: Hùng Sơn