Với những nét đặc sắc, riêng có, các lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số đang trở thành điểm nhấn riêng có của du lịch Quảng Ninh. Khai thác giá trị văn hóa gắn với trải nghiệm bản địa không chỉ tạo sức hút cho các điểm đến miền núi, biên giới của Quảng Ninh mà còn mở ra hướng phát triển mới, giúp người dân nâng cao thu nhập từ chính di sản của cộng đồng.
“Đánh thức” các lễ hội đậm màu sắc dân tộc
Với 43 dân tộc anh em cùng sinh sống, mỗi dân tộc tại Quảng Ninh lại có những nét văn hóa, phong tục, tập quán, lễ hội độc đáo riêng. Tại các địa bàn miền núi, biên giới, hải đảo, những phong tục, tập quán, làn điệu dân ca, nghề thủ công và các lễ hội truyền thống tạo nên sức hấp dẫn khác biệt, góp phần hình thành các sản phẩm du lịch mang đậm dấu ấn bản địa.
Tại xã Lục Hồn, mùa thu là thời điểm cảnh sắc thiên nhiên hòa quyện với không khí lễ hội, vốn rất hấp dẫn với nhiều du khách. Được tổ chức thường niên từ nhiều năm nay, Hội Mùa vàng Lục Hồn đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của du khách mỗi khi thu về. Đến với lễ hội, du khách có thể kết hợp tham quan ruộng bậc thang, khám phá các cột mốc biên giới, chiêm bái đình Lục Nà, sau đó đến bản người Tày trải nghiệm ẩm thực và thưởng thức hạt gạo mới cùng người dân.
Năm 2026 này, Hội mùa vàng tiếp tục diễn ra với nhiều hoạt động trong tháng 10 và 11. Điểm nhấn mở đầu chuỗi hoạt động là giải trekking “Chinh phục đỉnh Cao Xiêm - Camping đón Mùa Vàng”, du khách có thể chinh phục đỉnh Cao Xiêm, cắm trại giữa núi rừng, ngắm hoàng hôn, bình minh và cảnh sắc mùa vàng Lục Hồn. Ngoài ra là các trải nghiệm văn hóa đặc sắc được tổ chức như giã bánh dày của người Sán Chỉ, thêu trang phục truyền thống của người Dao Thanh Phán, Dao Thanh Y; giao lưu Then - đàn tính, hát Soóng Cọ, dân ca, dân vũ và các môn thể thao truyền thống.
Đặc biệt, thời điểm này, khi những thửa ruộng bậc thang ở xã Lục Hồn chuyển sang sắc vàng, người dân bước vào mùa thu hoạch cũng là lúc ngày 25/10 tới, người dân và du khách sẽ có cơ hội trải nghiệm Lễ mừng cơm mới của người Tày và cuộc thi thiết kế, trình diễn thời trang “Sắc màu Mùa vàng”. Trong tháng 11, du khách còn có cơ hội trực tiếp trải nghiệm gặt lúa trên những thửa ruộng bậc thang tại Cao Thắng, Ngàn Vàng… , để cảm nhận chân thực hơn nhịp sống lao động của đồng bào vùng cao.
Chị Nguyễn Minh Anh, du khách Hà Nội, cho biết: Tôi đã từng được về với Lục Hồn tham gia Hội Mùa vàng và đều cảm thấy hứng khởi. Mùa năm nay nhất định tôi sẽ quay trở lại để có cơ hội hòa mình vào các hoạt động lễ hội đặc sắc cùng vùng đất biên giới này khi thu về.
Không chỉ có ở Lục Hồn, không khí lễ hội rộn ràng khắp nhiều địa phương miền Đông Quảng Ninh mỗi độ thu - đông, mang đến cho du khách hành trình khám phá văn hóa đa sắc màu của đồng bào các dân tộc thiểu số. Bên cạnh Hội Mùa vàng Lục Hồn, du khách có thể tham gia Lễ hội Bàn Vương ở xã Ba Chẽ, Lễ hội Đền Đức Ông Hoàng Cần gắn với Ngày hội Văn hóa - Thể thao các dân tộc xã Hải Lạng hay Lễ hội Mùa vàng miền Soóng cọ tại xã Đông Ngũ.
Từ đầu năm đến nay, nhiều lễ hội của đồng bào các dân tộc thiểu số được tổ chức đa dạng, hấp dẫn tại các địa phương trong thành phố nhằm bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa; đồng thời thu hút du khách như: Lễ hội đình Đồng Đình và Ngày hội Văn hóa - Thể thao các dân tộc xã Tiên Yên năm 2026, Hội làng Bằng Cả tại Khu bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Y Bằng Cả (xã Quảng La), Lễ hội đình Lục Nà (xã Lục Hồn), Lễ hội Sóng Mun (xã Quảng Đức), Lễ hội Đại Phan của người Sán Dìu (đặc khu Vân Đồn)…
Để lễ hội “vươn xa”, “hút” du khách
Nhiều địa phương vùng miền núi, biên giới của Quảng Ninh thời gian qua đã tích cực khôi phục, tổ chức các lễ hội gắn với đời sống văn hóa cộng đồng. Nhiều phong tục, nghi lễ từng có nguy cơ mai một đã được khơi dậy, tiêu biểu như lễ hội đình - miếu Cái Chiên được phục dựng sau gần 80 năm; nghi lễ Khỏi Kêm của đồng bào Dao tại xã Đường Hoa được tổ chức với quy mô lễ hội; Ngày hội Văn hóa các dân tộc xã Điền Xá gắn với chợ phiên Hà Lâu.
Trên cơ sở khôi phục những nét đặc sắc trong văn hóa bản địa, các lễ hội, ngày hội văn hóa - thể thao ngày càng được tổ chức bài bản, tạo thêm nhiều trải nghiệm hấp dẫn cho du khách. Phần lễ được tiến hành trang nghiêm với các nghi thức truyền thống mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc; phần hội sôi nổi với những hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian và trải nghiệm phong tục tập quán. Qua đó, các giá trị văn hóa không chỉ được gìn giữ, trao truyền trong cộng đồng mà còn trở thành sức hút riêng, góp phần thúc đẩy du lịch tại các địa phương.
Điểm đáng chú ý là việc đặt công tác bảo tồn văn hóa trong mối quan hệ chặt chẽ với đời sống cộng đồng. Các hoạt động không chỉ dừng ở trình diễn trên sân khấu mà từng bước mở rộng thành trải nghiệm thực tế, để du khách được tìm hiểu phong tục, thưởng thức ẩm thực, tham gia trò chơi dân gian, mặc trang phục truyền thống và giao lưu với người dân địa phương.
Tại xã Điền Xá, nơi có trên 85% dân số là đồng bào Dao, Tày, địa phương xác định phát triển giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có lễ hội là điểm nhấn để thu hút du lịch.
Theo ông Lương Việt Hưng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Điền Xá, hiện xã đang phối hợp với các đơn vị, chuyên gia xây dựng “Đề án bảo tồn và phát huy giá trị chợ phiên Hà Lâu gắn với phát triển du lịch”. Đề án được triển khai trên cơ sở nghiên cứu khoa học, có sự tham vấn của các nhà nghiên cứu văn hóa và đặc biệt là sự tham gia chủ động, giữ vai trò chủ thể của người dân. Các hoạt động như tái hiện nghi lễ, hát dân ca, may thêu trang phục, chế biến ẩm thực… đều do chính người dân thực hiện và truyền dạy qua các thế hệ. Qua đó, không chỉ bảo tồn đúng “hồn cốt” văn hóa, mà còn nâng cao ý thức gìn giữ, phát huy giá trị truyền thống của mỗi người dân. Cách làm này vừa tạo không gian giới thiệu văn hóa, vừa giúp cộng đồng nâng cao ý thức gìn giữ những giá trị của dân tộc mình.
Có thể thấy, thời gian qua, Quảng Ninh tập trung, ưu tiên dành nguồn lực bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các DTTS. Thành phố đã tích cực triển khai các dự án, đề án về nghiên cứu, phục dựng, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vùng đồng bào DTTS, xây dựng quy hoạch bảo tồn và phát triển văn hóa các DTTS thành phố; xây dựng Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị một số làng DTTS gắn với phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn đến năm 2030... Nhiều địa phương trong thành phố cũng đã xây dựng đề án riêng để phát huy thế mạnh văn hóa vùng DTTS.
Song song với đó, Quảng Ninh duy trì việc rà soát, kiểm kê, lập hồ sơ các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể để có kế hoạch bảo vệ, phục dựng phù hợp. Ngành Văn hóa – Thể thao và Du lịch cũng quan tâm đào tạo nguồn nhân lực tại cơ sở, hỗ trợ cộng đồng tham gia làm du lịch, từng bước hình thành các mô hình du lịch cộng đồng.
Quảng Ninh hiện có hơn 100 lễ hội, trong đó 76 lễ hội đã được kiểm kê đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có các lễ hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc tổ chức các lễ hội trên cơ sở bảo tồn, phát huy những giá trị độc đáo của văn hóa đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch không chỉ tạo không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống cho đồng bào dân tộc mà còn tạo ra những sản phẩm du lịch mới mẻ, độc đáo, là yếu tố quan trọng trong phát triển du lịch, nhất là du lịch văn hóa. Từ đó góp phần tạo thêm việc làm và thu nhập cho đồng bào các dân tộc thiểu số bản địa từ chính giá trị văn hoá của họ, giúp đồng bào các dân tộc Quảng Ninh nâng cao hơn ý thức gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa trong cuộc sống hiện đại.
