Thành phố di sản không chỉ là câu chuyện bảo tồn những gì đã có, mà còn là cách tổ chức không gian đô thị, kinh tế và đời sống trên nền tảng di sản. Để hiện thực hóa tầm nhìn trở thành thành phố di sản mang tầm quốc tế, Quảng Ninh đang hướng tới hình thành một hệ sinh thái mà trong đó di sản trở thành lợi thế cạnh tranh, văn hóa trở thành nguồn lực và người dân là chủ thể của quá trình phát triển.
Yên Tử - mô hình thí điểm đô thị di sản
Ngày 12/7 đánh dấu cột mốc lịch sử khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc (thuộc địa bàn các tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh và TP Hải Phòng) được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới. Đây là Di sản thế giới thứ 9 ở Việt Nam được UNESCO công nhận và là Di sản thế giới liên tỉnh thứ 2 ở Việt Nam. Không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể di sản, danh hiệu này còn mở ra cơ hội để Yên Tử phát huy mạnh mẽ hơn các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan và tinh thần Trúc Lâm. Trên nền tảng đó, Quảng Ninh định hướng phát triển Yên Tử trở thành mô hình đô thị di sản thế hệ mới, nơi di sản giữ vai trò trung tâm, văn hóa là nền tảng, tri thức và sáng tạo tạo động lực, qua đó hài hòa giữa bảo tồn các giá trị đặc hữu với phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Quảng Ninh định hướng phát triển Yên Tử trở thành mô hình đô thị di sản thế hệ mới.
Để hiện thực hóa định hướng này, Quảng Ninh cũng đã tổ chức Hội nghị khoa học “Tham vấn chuyên gia về định hướng phát triển đô thị di sản Yên Tử” dịp tháng 3/2026. Theo đó, áp dụng khuyến nghị về Cảnh quan Đô thị Lịch sử (Historic Urban Landscape - HUL) của UNESCO, Yên Tử được định hướng phát triển thành một trung tâm văn hóa - trí tuệ - sáng tạo. Vùng lõi di sản được bảo vệ nghiêm ngặt, kết hợp phát triển giao thông xanh, chuyển đổi số dữ liệu di sản và thu hút nghệ sĩ, nhà thiết kế, chuyên gia công nghệ cùng tham gia sáng tạo. Đây là bước chuyển quan trọng từ khai thác một di sản sang kiến tạo một không gian sống và phát triển dựa trên di sản.
Cụ thể, Yên Tử đang phát triển du lịch văn hóa và du lịch di sản chất lượng cao, chuyển từ mô hình tham quan đơn điểm sang xây dựng các hành trình văn hóa liên kết Hạ Long - Yên Tử - Đông Triều - Bạch Đằng, kết nối các giá trị cảnh quan, lịch sử, Phật giáo, khảo cổ và cộng đồng. Bên cạnh đó là phát triển các sản phẩm nội dung và kể chuyện di sản: Xây dựng hệ sinh thái nội dung dựa trên các câu chuyện về lịch sử nhà Trần, Thiền phái Trúc Lâm, Bạch Đằng và văn hóa cộng đồng. Các chất liệu này có thể được phát triển thành phim điện ảnh, phim tài liệu, sách, sách ảnh, truyện tranh, podcast, chương trình truyền hình, nội dung mạng xã hội và các sản phẩm kể chuyện tương tác. Đặc biệt, khuyến khích các nghệ sĩ, nhà làm phim, nhà văn, nhà thiết kế và các studio sáng tạo tiếp cận di sản như một nguồn cảm hứng sáng tác, thay vì chỉ sử dụng di sản như hình ảnh minh họa cho hoạt động quảng bá du lịch.
Yên Tử cũng chú trọng phát triển các sản phẩm quà tặng, thủ công mỹ nghệ, sản phẩm OCOP, thời trang, đồ họa, nội thất và thiết kế ứng dụng lấy cảm hứng từ cảnh quan, biểu tượng, hoa văn, kiến trúc Yên Tử. Xây dựng hệ thống sự kiện, nghệ thuật trình diễn và kinh tế đêm với Đêm hội làng Nương được duy trì tổ chức hằng tuần, các sự kiện văn hóa - nghệ thuật quy mô vùng và quốc gia như Festival Di sản, Tuần văn hóa Trúc Lâm, liên hoan nghệ thuật, các chương trình âm nhạc, nghệ thuật đương đại, trình diễn thực cảnh và các sự kiện văn hóa - thể thao gắn với di sản theo mùa.
Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc Công ty CP phát triển Tùng Lâm, cho biết: Phát triển nghệ thuật sáng tạo gắn với cộng đồng là một hướng đi được Yên Tử đặc biệt chú trọng. Chúng tôi khuyến khích nghệ sĩ, nhà thiết kế, nghệ nhân, doanh nghiệp sáng tạo và cộng đồng địa phương cùng tham gia xây dựng sản phẩm. Các giá trị về nghề truyền thống, ẩm thực, lễ hội, nghệ thuật dân gian, văn hóa ngư dân và tri thức bản địa có thể trở thành chất liệu cho nghệ thuật đương đại, thiết kế, biểu diễn và các sản phẩm trải nghiệm.
Không gian phát triển được tổ chức theo cấu trúc liên hoàn, kết nối với các di sản và không gian du lịch khác, hình thành Hành lang Di sản Đông A (Vân Đồn - Vịnh Bái Tử Long - Cửa Ông - Vịnh Hạ Long - Vịnh Cửa Lục - Bạch Đằng - Yên Tử - Đông Triều). Hành lang này không chỉ là trục không gian tự nhiên, mà còn là trục không gian lịch sử, văn minh, văn hiến thời cổ đại, triều Trần, hôm nay và mai sau.
PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nhận định: Yên Tử là một hình mẫu trong việc thực hiện tốt mô hình quản trị di sản theo phương thức hợp tác công tư, Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiểm soát mục tiêu bảo tồn, khu vực tư nhân tham gia cung cấp dịch vụ, vận hành, khai thác hiệu quả hạ tầng theo cơ chế thị trường. Thực tế nhiều năm qua cho thấy đây là một hướng đi hiệu quả và mang lại lợi ích kép cho di sản.
Tại Yên Tử, người dân vừa là chủ thể sáng tạo, bảo tồn, vừa là đối tượng thụ hưởng trực tiếp từ dòng chảy kinh tế di sản. Khi sinh kế được đảm bảo qua du lịch cộng đồng, khi nghệ nhân có thị trường cho nghề truyền thống, giới trẻ có không gian khởi nghiệp sáng tạo ngay trên quê hương.Đây chính là cách để cộng đồng không đứng ngoài quá trình phát triển du lịch Yên Tử, mà trực tiếp tham gia tạo ra giá trị và hưởng lợi từ chính tài nguyên văn hóa của quê hương, đồng thời góp phần nâng cao trách nhiệm bảo vệ di sản một cách tự nguyện và bền vững nhất....
Cụ thể, tại khu vực làng Nương, Trung tâm văn hóa Trúc Lâm Yên Tử, Đêm hội làng Nương được tổ chức hằng ngày phục vụ du khách vào mỗi buổi tối có sự tham gia trình diễn của cộng đồng người Dao Thanh Y bản địa, tái hiện những nét văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây. Khu vực dưới chân núi Yên Tử, mô hình Tổ hợp tác cộng đồng dân tộc Dao Thanh Y ở thôn Khe Sú 2 (phường Yên Tử), do người dân địa phương chủ động xây dựng là một ví dụ cụ thể. Từ nghề thêu thổ cẩm, trang phục truyền thống, tri thức sử dụng cây thuốc nam đến ẩm thực bản địa, những giá trị văn hóa được đưa vào hoạt động trải nghiệm, giới thiệu và phục vụ du khách, tạo thêm nguồn thu cho người dân. Một số hộ gia đình cũng phát triển dịch vụ lưu trú, trải nghiệm văn hóa cộng đồng; trong khi các sản phẩm đặc trưng như rượu mơ Yên Tử, sản phẩm OCOP và nông sản địa phương mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường du lịch.
Mô hình thử nghiệm tại Yên Tử gợi mở cách tiếp cận mới: Bảo tồn không tách khỏi phát triển, di sản không đứng ngoài đô thị, cộng đồng không đứng ngoài quá trình phát triển. Giá trị của một thành phố di sản được khẳng định khi di sản trở thành một phần của cấu trúc đô thị, tạo ra sản phẩm, sinh kế, tri thức, sức sáng tạo và chất lượng sống mới. Từ cách tiếp cận đang được thử nghiệm tại Yên Tử, Quảng Ninh có thể mở rộng tư duy để kiến tạo một mô hình thành phố di sản có bản sắc riêng với những hạt nhân đô thị di sản, nơi du khách được trải nghiệm toàn bộ thành phố như một “bảo tàng sống”, nơi lịch sử, kiến trúc, văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực và đời sống cộng đồng được kết nối trong một câu chuyện xuyên suốt. Mỗi không gian đều trở thành một phần trong câu chuyện chung của Quảng Ninh.
Hình mẫu đô thị di sản và kinh tế biển hiện đại
Đề án thành lập thành phố Quảng Ninh xác định rõ mô hình phát triển của thành phố là trở thành “đô thị di sản và kinh tế biển hiện đại”, hướng tới trở thành hình mẫu về chuyển đổi mô hình tăng trưởng ở tầm quốc gia. Thành phố di sản không dừng lại ở số lượng danh hiệu hay di tích được xếp hạng, mà phải được tổ chức như một hệ sinh thái đồng bộ. Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đặt mục tiêu: Đến năm 2030, Quảng Ninh phấn đấu trở thành trung tâm dịch vụ du lịch quốc tế, cửa ngõ thương mại quốc gia. Đến năm 2040-2050: Hiện thực hóa mục tiêu trở thành thành phố di sản mang tầm quốc tế, trung tâm kinh tế biển mạnh của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, hình mẫu về quản trị phát triển đô thị xanh, thông minh, bền vững. Đến năm 2075: Xây dựng thương hiệu đô thị di sản toàn cầu, phát triển mô hình đô thị biển - biên giới xanh, giàu bản sắc.
GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, khẳng định: Xây dựng đô thị di sản không phải là tạo ra một “đô thị nén” hay những công trình hiện đại chen lấn vào không gian di sản, mà là kiến tạo không gian văn hóa bền vững, nơi di sản được bảo vệ tuyệt đối, đặc biệt là vùng lõi.
Để giải quyết triệt để khoảng cách giữa tài nguyên sẵn có và khả năng tạo giá trị kinh tế gia tăng từ di sản, Quảng Ninh đang định hình lại chiến lược: Di sản là hạt nhân, công nghiệp văn hóa là công cụ chuyển hóa, du lịch là kênh lan tỏa và kinh tế ban đêm là không gian mở rộng tiêu dùng. Đề án phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hoá thành phố Quảng Ninh đang mở ra định hướng mới trong khai thác nguồn lực di sản, đưa di sản trở thành không gian sáng tạo, không gian trải nghiệm văn hóa đặc sắc và động lực tăng trưởng quan trọng của thành phố trong giai đoạn tới, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Quảng Ninh trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật của vùng và điểm đến hàng đầu châu Á về du lịch di sản và kinh tế ban đêm.
Chương trình hành động số 12-CTr/TU của Thành ủy Quảng Ninh thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng thể hiện rõ quan điểm chuyển tư duy từ “bảo tồn đơn thuần” sang “khai thác tài nguyên văn hóa để kiến tạo giá trị mới”. Các địa phương không phát triển biệt lập mà hình thành mạng lưới không gian văn hóa - sáng tạo toàn thành phố, với các hạt nhân đô thị di sản, trong đó công nghiệp văn hóa phát triển theo cấu trúc đa trung tâm, liên kết đa cực.
Trung tâm Hạ Long giữ vai trò hạt nhân về sự kiện, nghệ thuật biểu diễn quy mô lớn, du lịch sinh thái cao cấp và dịch vụ sáng tạo. Các sản phẩm như nhạc nước, show thực cảnh trên biển, phim trường điện ảnh quốc tế, festival âm nhạc bên bờ di sản sẽ phục vụ du khách quanh năm. Trung tâm Yên Tử - Đông Triều tập trung khai thác chiều sâu di sản Phật giáo Trúc Lâm, du lịch tâm linh, thiền định và giáo dục di sản. Trung tâm Vân Đồn - Cô Tô phát triển kinh tế biển, du lịch trải nghiệm nghỉ dưỡng ven biển - đảo và kinh tế ban đêm. Trung tâm Móng Cái phát triển thương mại di sản, giao lưu văn hóa xuyên biên giới và hợp tác quốc tế. Vùng mỏ khai thác giá trị văn hóa “Kỷ luật và Đồng tâm” thành du lịch di sản công nghiệp, bảo tàng tương tác; kết hợp phong tục, tri thức bản địa của người Dao, Tày, Sán Dìu... ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số thành các sản phẩm công nghiệp văn hóa độc đáo. Bên cạnh đó, kinh tế đêm không chỉ dừng ở phố đi bộ hay chợ đêm ăn uống đơn thuần, mà được quy hoạch thành không gian nghệ thuật trình diễn ánh sáng, âm nhạc, trải nghiệm lịch sử kết hợp công nghệ hiện đại (3D mapping, AR/VR).
Một thành phố di sản có sức cạnh tranh phải tạo được những sản phẩm mà nơi khác không thể dễ dàng sao chép. Đó có thể là những trải nghiệm được xây dựng từ lịch sử vùng đất; những chương trình nghệ thuật lấy cảm hứng từ văn hóa biển và văn hóa vùng mỏ; những sản phẩm thiết kế từ chất liệu bản địa; những bảo tàng tương tác; các nội dung số, phim ảnh, trò chơi, xuất bản phẩm; những không gian nghệ thuật và sáng tạo gắn với cảnh quan, kiến trúc và ký ức đô thị.
Các chuyên gia cũng cho rằng, thành phố Quảng Ninh cần hình thành các tổ hợp sáng tạo tại các đô thị hạt nhân. Tại Hạ Long, định vị thành Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Nghệ thuật số, ưu tiên xây dựng các tổ hợp triển lãm đa năng, không gian thiết kế sáng tạo, trung tâm điện ảnh và sự kiện âm nhạc quốc tế. Tại Cẩm Phả, chuyển đổi các di sản công nghiệp (mỏ than cũ, nhà xưởng, bến cảng cổ) thành các Không gian sáng tạo công nghiệp - nơi diễn ra các hoạt động triển lãm kiến trúc, nghệ thuật đương đại, và không gian khởi nghiệp cho giới trẻ. Tại Uông Bí, phát triển thành Không gian sáng tạo Văn hóa - Tâm linh - Bách nghệ, kết nối giá trị triết học Yên Tử với các làng nghề thủ công mỹ nghệ, trung tâm thiền định và nghỉ dưỡng sinh thái sáng tạo. Các không gian này sẽ tạo môi trường hấp dẫn để thu hút các nghệ sĩ, nhà thiết kế, và lập trình viên về Quảng Ninh sinh sống, làm việc.
Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050 đã xác định hướng phát triển theo mô hình tích hợp giữa đô thị - biển - đảo - biên giới - di sản. Lựa chọn phát triển “Lấy văn hóa làm nền tảng, di sản là trung tâm” chính là cách để Quảng Ninh tạo dựng lợi thế khác biệt. Khi di sản trở thành động lực phát triển, thành phố Quảng Ninh trong tương lai không chỉ là một trung tâm kinh tế biển hiện đại, một cực tăng trưởng năng động của khu vực phía Bắc, mà còn là một đô thị mang đậm bản sắc văn hóa.
Từ việc đánh thức các “mỏ vàng” di sản đến nỗ lực tháo gỡ các nút thắt về hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực, thành phố Quảng Ninh đang tự tin bước vào một kỷ nguyên phát triển mới với tầm nhìn chiến lược và khát vọng vươn xa. Thành phố di sản Quảng Ninh không chỉ là một danh xưng địa lý hay hành chính, mà là lời khẳng định về một mô hình đô thị hiện đại, xanh, thông minh, giàu bản sắc, khơi thông mọi nguồn lực nội sinh để tạo dựng giá trị phát triển bền vững cho mai sau.
