Vaccine sốt rét RTS,S đang được ghi nhận góp phần giảm số ca sốt rét nặng tại nhiều quốc gia châu Phi. Tuy nhiên, tỷ lệ trẻ hoàn thành đủ 4 liều tiêm vẫn còn thấp, làm dấy lên lo ngại về hiệu quả bảo vệ lâu dài của chương trình.
Dù con đường đất sau cơn mưa lầy lội, chị Mabel Djoumessi vẫn đưa con trai 9 tháng tuổi Kenfack đến một phòng khám ở miền Trung Cameroon để tiêm vaccine sốt rét. Với chị, đây là cuộc hẹn không thể bỏ lỡ.
Trong nhiều thập kỷ qua, hàng triệu trẻ em tại châu Phi đã mắc sốt rét, một trong những căn bệnh gây tử vong hàng đầu đối với trẻ nhỏ. Tuy nhiên, Kenfack chưa từng mắc bệnh. Người mẹ cho rằng điều đó là nhờ vaccine sốt rét.
“Những đứa con khác của tôi không được tiêm vaccine thì thường xuyên bị ốm,” chị Djoumessi nói.
Hơn hai năm sau khi Cameroon trở thành quốc gia đầu tiên đưa vaccine RTS,S vào chương trình tiêm chủng thường xuyên, các nhân viên y tế cho biết vaccine đã góp phần làm giảm số ca bệnh nặng. Tuy nhiên, họ lo ngại nhiều trẻ không quay lại tiêm mũi thứ tư - mũi tăng cường mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo là cần thiết để kéo dài khả năng miễn dịch.
Theo WHO và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), trên toàn cầu cứ gần một phút lại có một trẻ dưới 5 tuổi tử vong vì sốt rét, phần lớn tại châu Phi.
Trong chương trình thí điểm tại 158 huyện thuộc Ghana, Kenya và Malawi, tỷ lệ bao phủ đạt khoảng 80% đối với mũi đầu tiên khi trẻ khoảng 6 tháng tuổi, nhưng giảm xuống còn 46% ở mũi thứ tư, được tiêm khi trẻ từ 22-24 tháng tuổi.
“Khi con trai tôi tròn 2 tuổi, tôi chắc chắn sẽ đưa cháu đến tiêm mũi thứ tư. Tôi không muốn con phải chịu đựng như những đứa trẻ khác,” chị Djoumessi khẳng định.
Tiêm đủ 4 liều để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu
Cameroon là một trong 11 quốc gia chiếm khoảng 70% gánh nặng sốt rét toàn cầu. Năm 2024, nước này ghi nhận 7,6 triệu ca mắc và 11.700 ca tử vong. Dù số ca mắc trong năm 2025 giảm khoảng 33.000 trường hợp so với năm trước, các chuyên gia cho rằng chưa thể quy toàn bộ kết quả này cho vaccine.
Theo Tiến sĩ Bomba Amougou, phụ trách Chương trình Kiểm soát sốt rét quốc gia Cameroon, vaccine đã góp phần làm giảm số ca mắc và tử vong, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất.
WHO khuyến nghị sử dụng rộng rãi vaccine RTS,S từ năm 2021 sau khi các nghiên cứu cho thấy vaccine giúp giảm 13% số ca tử vong ở trẻ đủ điều kiện tiêm. Đến nay, hơn 52 triệu liều vaccine đã được phân phối tới 25 quốc gia châu Phi với sự hỗ trợ của Liên minh Vaccine Gavi.
Tại Bệnh viện quận Soa, điều dưỡng trưởng Alice Tchuenmegne cho biết: "Các khoa nhi của chúng tôi giờ đã vắng bệnh nhân."
Sau khi triển khai vaccine tại 42 huyện, tỷ lệ bao phủ ba liều đầu tại Cameroon đều tăng, nhưng mũi thứ tư mới chỉ đạt 25%. Nhiều phụ huynh, thậm chí cả nhân viên y tế, quên mũi tiêm tăng cường do khoảng cách giữa các mũi quá dài. Theo Tiến sĩ Amougou, việc hoàn thành đủ 4 liều sẽ giúp tăng hiệu quả bảo vệ.
Thách thức không chỉ ở Cameroon
Các nghiên cứu tại Ghana, Kenya và Malawi cho thấy phụ huynh nhìn chung đều chấp nhận vaccine sốt rét. Tuy nhiên, nhiều trẻ bỏ lỡ các mũi tiêm sau do chi phí đi lại, thiếu nhắc lịch, công tác theo dõi chưa hiệu quả hoặc phụ huynh bận công việc và chăm sóc con nhỏ.
Tổng Giám đốc điều hành Gavi, Tiến sĩ Sania Nishtar, cho rằng đây chỉ là những khó khăn trong giai đoạn đầu và không nên làm lu mờ giá trị của vaccine.
Bà cũng cho biết vaccine sốt rét là loại vaccine ít vấp phải tâm lý do dự khi tiêm nhất từ các bậc phụ huynh, do họ mong muốn bảo vệ con trước nguy cơ tử vong vì sốt rét. Vì vậy, nhu cầu đối với loại vaccine này hiện rất lớn.
Cameroon và nhiều quốc gia châu Phi đã triển khai chiến dịch "Big Catch-up", khuyến khích phụ huynh và nhân viên y tế đưa trẻ đi tiêm đầy đủ các mũi vaccine.
Trong khi đó, các nhà nghiên cứu vẫn đang phát triển vaccine sốt rét chỉ cần một liều. Theo bà Nishtar, số liều tiêm càng ít thì tỷ lệ tiếp nhận vaccine càng cao và việc triển khai càng thuận lợi.
