Xung đột kéo dài cùng việc cắt giảm nguồn viện trợ nhân đạo đang khiến phụ nữ mang thai tại nhiều khu vực ở châu Phi đối mặt nguy cơ tử vong cao hơn khi sinh nở. Tại Cộng hòa Trung Phi, nơi tiếp nhận hàng nghìn người tị nạn chạy trốn chiến sự ở Sudan, hệ thống y tế mong manh đang chịu thêm áp lực khi các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản bị thu hẹp.
Maude Ahmad Fadala vẫn nhớ rõ đêm chuyển dạ sau khi mặt trời lặn tại trại tị nạn ở thị trấn Birao, miền Bắc Cộng hòa Trung Phi.
Mắc bệnh thương hàn và không có tiền đến bệnh viện, người phụ nữ vừa chạy trốn khỏi chiến sự ở Sudan phải lê từng bước trên con đường đất. Những cơn co tử cung xuất hiện ngày càng dồn dập khiến cô không thể tiếp tục hành trình.
“Tôi sinh con ngay trên đường. Không có bác sĩ, không có nữ hộ sinh và cũng không có ai ở bên cạnh giúp đỡ,” Fadala kể lại.
Câu chuyện của Fadala không phải trường hợp cá biệt. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), gần hai phần ba số ca tử vong mẹ trên toàn cầu hiện xảy ra tại các quốc gia bị ảnh hưởng bởi xung đột hoặc tình trạng bất ổn kéo dài. Tại khu vực châu Phi cận Sahara, nơi chiếm khoảng 70% số ca tử vong liên quan đến thai sản trên thế giới, chiến tranh, di dời dân cư và sự suy yếu của hệ thống y tế đang khiến việc mang thai và sinh nở trở thành hành trình đầy rủi ro đối với hàng triệu phụ nữ.
Xung đột làm gia tăng nguy cơ tử vong mẹ
Đối với những người tị nạn chạy trốn chiến sự ở Sudan, hiểm nguy không chấm dứt khi vượt qua biên giới.
Việc phải liên tục di chuyển khiến nhiều phụ nữ bỏ lỡ các lần khám thai định kỳ, trong khi điều kiện sống thiếu thốn làm sức khỏe suy giảm. Không ít người phải sinh sống ở những khu vực hẻo lánh, nơi cơ sở y tế và nhân lực chuyên môn vốn đã rất khan hiếm.
Liên hợp quốc cho biết phụ nữ tại Cộng hòa Trung Phi có nguy cơ tử vong trong thai kỳ hoặc khi sinh cao gấp 40 lần so với phụ nữ ở Mỹ. Quốc gia này ghi nhận 829 ca tử vong mẹ trên mỗi 100.000 ca sinh, thuộc nhóm cao nhất thế giới.
Nhiều năm xung đột nội bộ đã khiến hệ thống y tế tại Cộng hòa Trung Phi rơi vào tình trạng mong manh. Dù giàu tài nguyên khoáng sản, đặc biệt là vàng, phần lớn các dịch vụ y tế vẫn tập trung ở đô thị, trong khi khoảng một phần ba dân số sống với mức thu nhập dưới 2 USD/ngày.
Các trung tâm hỗ trợ sản phụ lần lượt đóng cửa
Tình hình càng trở nên khó khăn hơn khi nguồn viện trợ quốc tế bị thu hẹp.
Tại Birao, bốn nữ hộ sinh từng làm việc trong các chương trình do UNFPA hỗ trợ đã mất việc từ năm ngoái sau khi Mỹ cắt giảm nguồn tài trợ cho cơ quan này.
Đối diện ngôi lều tị nạn của Fadala từng là một “không gian an toàn” dành cho phụ nữ mang thai, nơi hỗ trợ phương tiện đưa sản phụ đến bệnh viện huyện Birao khi chuyển dạ. Cơ sở này là một trong bốn trung tâm phục vụ gần 50.000 phụ nữ tại khu vực Birao.
Tuy nhiên, tất cả đã phải đóng cửa do thiếu kinh phí. Hai cơ sở y tế khác nhận hỗ trợ từ Mỹ cũng đã ngừng hoạt động.
Bà Marie Justine Mamba Ibingui, cán bộ chương trình của UNFPA, cảnh báo việc các dịch vụ hỗ trợ sản phụ bị cắt giảm đang đặt nhiều phụ nữ vào tình thế nguy hiểm.
“Hiện nay có những phụ nữ đối mặt nguy cơ tử vong vì các biến chứng thai sản không được can thiệp y tế kịp thời,” bà nói.
Theo ông Victor Rakoto, Giám đốc UNFPA tại Cộng hòa Trung Phi, ngân sách của tổ chức này tại quốc gia châu Phi đã giảm một nửa trong hai năm qua, xuống còn 6,5 triệu USD. Tại Birao, UNFPA là đơn vị duy nhất cung cấp các sản phẩm và dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản.
Hệ lụy ngày càng rõ nét khi hệ thống y tế quá tải
Bệnh viện huyện Birao hiện là nơi tiếp nhận khoảng 70.000 người dân địa phương cùng hơn 22.000 người tị nạn Sudan.
Tại khoa sản, chỉ có tám giường bệnh được bố trí trong một căn phòng chật hẹp. Các bác sĩ cho biết 12 nhân viên y tế đã mất việc do ảnh hưởng từ việc cắt giảm viện trợ, trong đó phần lớn thuộc khoa sản.
Nữ hộ sinh Delphine Zanabe cho biết nhiều sản phụ phải đi bộ hàng giờ hoặc di chuyển bằng xe máy trên những tuyến đường gồ ghề để đến bệnh viện. Không ít người chỉ tìm đến cơ sở y tế khi đã cận kề thời điểm sinh nở.
“Họ thường chỉ đến khi sắp sinh. Khi đó mọi thứ đều trở nên khó khăn hơn và cả mẹ lẫn em bé đều có thể gặp nguy hiểm,” bà nói.
Theo khuyến nghị của WHO, phụ nữ mang thai cần được khám thai ít nhất tám lần để theo dõi sức khỏe và phát hiện sớm các biến chứng.
Tuy nhiên, điều này gần như ngoài tầm với của nhiều phụ nữ tị nạn.
Trường hợp của Amna Adam Hessen là một ví dụ. Người phụ nữ này được đưa từ trại tị nạn đến bệnh viện trong tình trạng sốt rét nặng. Do bỏ lỡ các lần khám thai trước đó, các bác sĩ chỉ phát hiện thai nhi ở ngôi ngược khi cô nhập viện. Hessen bị băng huyết trong quá trình sinh và không thể giữ được đứa con của mình.
“Sinh con ở đây thật kiệt sức,” mẹ của Hessen, bà Salet, chia sẻ khi chăm sóc con gái sau ca sinh đầy biến cố.
Theo Liên hợp quốc, các khu vực chịu tác động của xung đột đang chiếm khoảng 60% số ca tử vong mẹ trên toàn cầu. Riêng tại Cộng hòa Trung Phi, hơn 40% ca sinh vẫn diễn ra ngoài các cơ sở y tế, làm gia tăng nguy cơ xảy ra những biến chứng có thể phòng tránh.
Ông Victor Rakoto cảnh báo rằng nếu không sớm có giải pháp bù đắp phần kinh phí bị cắt giảm, những thành quả đạt được trong công tác bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh tại các khu vực dễ tổn thương có nguy cơ bị đảo ngược.
