Ngày 1/1/2027, Tổng Thư ký Liên hợp quốc (LHQ) mới sẽ nhậm chức, tiếp quản một tổ chức 81 năm tuổi với cơ cấu quyền lực vẫn phản ánh trật tự thế giới hậu Thế chiến II. Trong một thế giới ngày càng phức tạp, LHQ sẽ cần gì từ người đứng đầu mới?
Từng đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các cuộc xung đột và khủng hoảng, LHQ hiện bị gạt khỏi những nỗ lực nhằm chấm dứt các cuộc chiến tại Iran, Ukraine và Gaza. Trong khi đó, tình hình tài chính bấp bênh, chủ yếu do Mỹ còn nợ LHQ hàng tỷ USD, buộc tổ chức này phải cắt giảm mạnh các chương trình nhân đạo và phát triển.
Hội nghị thường niên quy tụ các nhà lãnh đạo thế giới tại LHQ, kết thúc tuần trước, phần nào cho thấy những vấn đề mà Tổng Thư ký mới cần tập trung giải quyết.
Trong bài phát biểu chia tay trước Đại hội đồng LHQ, Tổng Thư ký Antonio Guterres khẳng định: “Thế giới không cần một Liên hợp quốc yếu hơn”. Theo ông, thế giới cần một LHQ đủ mạnh để đối mặt với thực tế hiện nay và đủ quyết tâm để xây dựng một thế giới tốt đẹp hơn.
Kỳ vọng về một tương lai chung, trong đó LHQ giữ vai trò trung tâm
Sau 10 năm đứng đầu LHQ, ông Guterres cho rằng sức mạnh lớn nhất của tổ chức này là khả năng xây dựng một tương lai có lợi cho tất cả mọi người, trong đó con người phải biết sử dụng quyền lực một cách đúng đắn.
Ông đồng thời đặt ra hàng loạt thách thức: bảo vệ pháp luật trước khi tình trạng vi phạm không bị xử lý trở thành bình thường; chấm dứt chiến tranh trước khi xung đột kéo dài qua nhiều thế hệ; giải quyết bất bình đẳng trước khi xã hội chia rẽ; đẩy nhanh hành động chống biến đổi khí hậu trước khi vượt qua các ngưỡng không thể đảo ngược; và quản lý trí tuệ nhân tạo trước khi AI kiểm soát con người.
Đối với Tổng Thư ký tiếp theo, ưu tiên hàng đầu sẽ là cải tổ LHQ để phù hợp với thế kỷ 21 thay vì thời kỳ hậu Thế chiến II, khi tổ chức này được thành lập.
Kizito Byenkya, Giám đốc vận động chính sách của Open Society Institute, nhận định đây sẽ là “nhiệm vụ lớn nhất mà LHQ phải đối mặt trong nhiều thập kỷ”, đồng thời cho rằng LHQ đang trải qua một quá trình cải tổ quan trọng.
Khủng hoảng tài chính đã khiến LHQ phải cắt giảm ngân sách, sáp nhập các chương trình và cơ quan, đồng thời loại bỏ hàng trăm nhiệm vụ được giao cho Ban Thư ký. Tuy nhiên, ông Byenkya cho rằng Tổng Thư ký mới cũng chịu sức ép lớn phải đóng vai trò trung tâm trong việc hòa giải các cuộc xung đột. Ông dẫn trường hợp cố Tổng Thư ký Kofi Annan, người từng trực tiếp tham gia giải quyết nhiều cuộc xung đột và được đánh giá cao về khả năng hòa giải, đàm phán.
“Nếu nhìn vào những cuộc xung đột mà chúng ta đang đối mặt trong những năm qua, từ Gaza, Sudan, Ukraine và nhiều nơi khác, chúng ta thường đặt câu hỏi: "Vai trò của LHQ ở đâu?". Thời Kofi Annan, ông ấy luôn ở vị trí trung tâm”, ông Byenkya nói.
Cải tổ LHQ là cần thiết nhưng không dễ thực hiện
Tại hội nghị thường niên kết thúc tuần trước, lãnh đạo nhiều nước liên tục kêu gọi cải tổ LHQ. Tuy nhiên, những khác biệt sâu sắc lập tức xuất hiện, đặc biệt trong vấn đề cải tổ Hội đồng Bảo an - cơ quan quyền lực nhất của LHQ và hiện vẫn do các nước chiến thắng trong Thế chiến II chi phối.
Các quốc gia thành viên đều muốn Hội đồng Bảo an phản ánh thế giới thế kỷ 21, nhưng bất đồng về cách mở rộng cơ quan này đã khiến tiến trình cải tổ đình trệ trong nhiều thập kỷ.
Năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Anh và Pháp có quyền phủ quyết. Trong khi đó, châu Phi với 1,5 tỷ dân không có ghế thường trực. Mỹ Latinh cũng vậy, trong khi các quốc đảo đang chịu đe dọa trực tiếp từ biến đổi khí hậu cũng không có đại diện thường trực.
“Cải tổ Hội đồng Bảo an không phải là sự ưu ái dành cho châu Phi. Đó là yêu cầu cấp thiết đối với tính chính danh, uy tín và sự tồn tại của Liên hợp quốc”, Tổng thống Ghana John Mahama nói với các nhà lãnh đạo thế giới tuần trước.
Ông Mahama cũng nêu một trong những thách thức lớn nhất đối với Tổng Thư ký mới: tình trạng “phân mảnh sâu sắc, bất bình đẳng ngày càng gia tăng và niềm tin vào hệ thống đa phương bị xói mòn”. Ông kêu gọi giải quyết “sự suy thoái đáng báo động của trật tự toàn cầu”, đồng thời cảnh báo về xu hướng nguy hiểm hướng tới chủ nghĩa đơn phương.
Ông Mahama nhấn mạnh vai trò của Hiến chương LHQ, trong đó khẳng định tổ chức này được thành lập nhằm ngăn thế giới lặp lại hai cuộc thế chiến của thế kỷ 20. Theo ông, mục tiêu đó phải được đặt lên trên quan điểm hoài nghi rằng “kẻ mạnh luôn đúng”.
