Tình trạng già hóa dân số và tỷ lệ sinh giảm đang tạo sức ép ngày càng lớn đối với nhiều cộng đồng trên thế giới, trong đó có châu Âu, đặc biệt tại các khu vực xa xôi, nơi dân số thu hẹp kéo theo nguy cơ mất dần các dịch vụ thiết yếu. Những lớp học vắng học sinh đang trở thành một trong những dấu hiệu rõ nét của cuộc khủng hoảng này.
Trên đảo Kalamos của Hy Lạp, Chryssa Ntalaka là giáo viên duy nhất của ngôi trường cuối cùng chỉ còn hai học sinh trong năm học này. Khi hai em lên trung học cơ sở tại đất liền vào năm tới, trường sẽ phải đóng cửa. Trường mẫu giáo gần đó cũng đã ngừng hoạt động từ 3 năm trước.
“Tôi biết có những giáo viên và giáo viên mầm non muốn đến Kalamos, nhưng ở đây không còn trẻ em,” giáo viên Chryssa Ntalaka nói với hãng tin AP.
Tình trạng số học sinh giảm trên toàn Hy Lạp trong năm nay đã khiến chính quyền đóng cửa 75 trường học và tạm dừng hoạt động tại hơn 400 trường khác. Xu hướng này đang diễn ra trên khắp châu Âu. Theo World Population Review - tổ chức độc lập điều tra dân số và nhân khẩu học có trụ sở tại Mỹ, châu Âu có 16 trong số 20 quốc gia có dân số già nhất thế giới, chủ yếu ở Nam Âu. Các vùng núi và đảo nhỏ là những nơi chịu tác động sớm nhất khi trường học và các dịch vụ công lần lượt biến mất do dân số suy giảm. Khoảng 17 triệu người đang sinh sống trên hơn 4.000 hòn đảo thuộc Liên minh châu Âu (EU), trong đó Hy Lạp có khoảng 200 đảo.
“Việc đóng cửa trường học khiến người trẻ rời đi. Khi họ rời đi, dân số và số trẻ em sinh ra tiếp tục giảm, dẫn đến tình trạng mất dân số và những khu dân cư dần trở nên thưa thớt”, Byron Kotzamanis, đồng sáng lập Viện Nghiên cứu Dân số tại Athens, nhận định.
Những chuyến vượt biển đến trường
Kalamos hiện chỉ có khoảng 80 cư dân sinh sống trên đảo. Một thập kỷ trước, các trường học và cơ sở giữ trẻ công lập trên đảo có 40 trẻ em.
Antonis Aivaliotis, một học sinh trung học, là một trong số 7 thiếu niên trên đảo phải vượt biển đến trường tại đất liền. Những ngày biển động, các em có thể phải nghỉ học. Aivaliotis từng học với cô Ntalaka trong lớp học chỉ có một phòng, nơi học sinh ở nhiều độ tuổi cùng học.
Trong 20 năm giảng dạy tại các trường vùng xa, Ntalaka nhiều lần là giáo viên duy nhất. Một nửa thời gian đó cô làm việc tại Kalamos, hòn đảo nằm gần Ithaca, quê hương của Odysseus trong sử thi “Odyssey”. Ntalaka yêu những bãi biển hoang sơ của Kalamos, nơi thu hút nhiều du khách đi du thuyền. Cô học lặn và trở thành người chuyên đánh bắt cá bằng lao. Tuy nhiên, cô sẽ phải rời đảo. Chỉ cần hai gia đình chuyển đến, trường học có thể tiếp tục hoạt động. Ntalaka và chính quyền địa phương đã nỗ lực tìm người đến định cư nhưng chưa có kết quả.
“Chúng tôi rất cởi mở. Chúng tôi chỉ mong có ai đó biết đến và đến đây. Càng sớm càng tốt”, cô Ntalaka nói.
Aivaliotis cũng cho rằng việc rời đảo sau khi tốt nghiệp gần như là điều không thể tránh khỏi.
“Tất nhiên tôi muốn ở lại. Tôi yêu Kalamos. Đây là quê hương tôi. Nhưng ở đây không có sự phát triển”, Aivaliotis chia sẻ.
Từ Croatia đến Nhật Bản
Các quốc gia có dân số già đang gặp khó khăn trong việc duy trì trường học trên các đảo, nhưng kết quả còn hạn chế.
Croatia đã đầu tư 4,6 tỷ euro (tương đương 5,1 tỷ USD) vào các đảo trong 10 năm qua, trong đó có việc xây dựng hoặc mở rộng 20 trường mầm non và cải tạo trường tiểu học, nhà thi đấu. Quốc hội nước này cũng thông qua Luật về các đảo nhằm cải thiện đời sống người dân trên đảo.
Tại Nhật Bản, dân số trên hơn 250 đảo xa xôi thuộc chương trình hỗ trợ của chính phủ đã giảm 19% trong giai đoạn 2013-2023, gần gấp đôi mức giảm trên toàn quốc. Gần 1 triệu người sinh sống trên những hòn đảo này năm 1955, nhưng đến năm 2020 chỉ còn 340.000 người. Tình trạng này dẫn đến thiếu nhân lực vận hành phà và các dịch vụ vận tải khác, đồng thời khiến hoạt động kinh tế trên các đảo ngày càng thu hẹp.
Chính phủ Nhật Bản cho rằng duy trì dân cư trên các đảo có ý nghĩa quan trọng đối với an ninh quốc gia và đã hỗ trợ thu hút người đến làm việc trong các ngành du lịch, đánh bắt thủy sản và những lĩnh vực khác. Tại quần đảo Oki, 74 trong số 132 học sinh của một trường trung học chuyên ngành thủy sản đến từ nơi khác thông qua các chương trình hỗ trợ các gia đình chuyển đến sinh sống.
Tại đảo Stromboli của Italy, một trường học đã mở cửa trở lại hồi tháng trước sau 20 năm đóng cửa, với chỉ một học sinh. Các trường tiểu học tại Italy thường phải có ít nhất 15 học sinh, nhưng các đảo xa xôi được áp dụng ngoại lệ do việc đóng cửa trường học có thể đẩy nhanh tình trạng giảm dân số.
Châu Âu đối mặt với già hóa dân số
Aris Alexopoulos, người đứng đầu Trung tâm nghiên cứu dân số Crete của OECD, dự báo dân số Hy Lạp có thể giảm từ 10,5 triệu người hiện nay xuống còn khoảng 8 triệu người vào năm 2050. Ông cho biết người trẻ đang trở thành nhóm thiểu số trong xã hội.
Xu hướng này diễn ra trên toàn EU. Năm 2024, khu vực này có 3,55 triệu trẻ em được sinh ra, chỉ bằng khoảng một nửa mức cao nhất năm 1964. Tỷ lệ sinh giảm xuống mức thấp kỷ lục 1,34 con/phụ nữ, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số ổn định. Hy Lạp nằm trong số ít quốc gia có tỷ lệ sinh dưới 1,25.
Tháng 6 vừa qua, EU công bố kế hoạch xây dựng chiến lược dành cho các đảo, trong đó có mục tiêu giải quyết tình trạng dân số suy giảm.
Theo Themis Christophidou, Tổng Vụ trưởng phụ trách chính sách khu vực và đô thị của Ủy ban châu Âu, EU đã chi 146 triệu euro trong 5 năm qua để hiện đại hóa trường học tại 4 cụm đảo của Hy Lạp, nhằm ứng phó với tình trạng suy giảm dân số.
“Di chuyển là một trong những thế mạnh của châu Âu, nhưng người dân nên rời đi theo lựa chọn của mình, chứ không phải vì sự bỏ bê hay thiếu đầu tư. Điều đó bắt đầu từ các dịch vụ công có chất lượng, trong đó giáo dục đóng vai trò trung tâm” bà Christophidou nhận định.
